काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरमै लक्ष्मीपूजाको तिथि फरक, किन हुन सकेन एकरूपता?

काठमाडौं। एउटै उपत्यका, एउटै धार्मिक पर्व र मिल्दोजुल्दो सांस्कृतिक परम्परा भए पनि काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरमा लक्ष्मीपूजा मनाउने दिन फरक देखिएपछि पञ्चाङ्ग गणना र पर्व निर्धारण प्रणालीमाथि प्रश्न उठेको छ। हरेक वर्षजसो चाडपर्वको तिथिलाई लिएर देखिने यस्तो अन्योलले सर्वसाधारणलाई मात्र होइन, धार्मिक तथा सांस्कृतिक संस्थाहरूलाई समेत अलमलमा पार्ने गरेको छ।

२०८३ सालको तिहारमा पनि नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले निर्धारण गरेको लक्ष्मीपूजाको मिति र काठमाडौं उपत्यकाका केही स्थानीय धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा आधारित पर्व तालिकाबीच भिन्नता देखिएको छ। काठमाडौंको जनबहाल क्षेत्रको स्वन्ति नखः परम्परामा लक्ष्मीपूजाको दिन फरक राखिएको छ भने भक्तपुर र ललितपुरका केही परम्परागत निकायले समितिले निर्धारण गरेको मितिअनुसार नै पूजा गर्ने तालिका सार्वजनिक गरेका छन्।

यसले एउटै पर्वका लागि राष्ट्रिय पात्रो र स्थानीय सांस्कृतिक पात्रो किन फरक हुन्छन् भन्ने बहस पुनः सतहमा ल्याएको छ।

तिथि निर्धारण कसरी हुन्छ?

हिन्दू पञ्चाङ्गमा चाडपर्वको मिति अंग्रेजी पात्रोको गतेका आधारमा मात्र निर्धारण हुँदैन। सूर्य र चन्द्रमाको आपसी कोणीय दूरीका आधारमा तिथि गणना गरिन्छ। एउटा तिथि सामान्यतया १९ देखि २६ घण्टासम्म रहन सक्छ। त्यसैले कुनै तिथि एक दिनको बिहान सुरु भएर अर्को दिनसम्म रहन सक्छ।

धार्मिक कर्मअनुसार तिथि निर्धारण गर्ने आधार पनि फरक हुन सक्छ। कतिपय पर्वमा सूर्योदयको समयमा रहेको तिथिलाई महत्त्व दिइन्छ भने लक्ष्मीपूजाजस्ता साँझ गरिने धार्मिक कर्ममा प्रदोषकाल अर्थात् सूर्यास्त आसपासको समयलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।

यही कारण तिथि कुन समयमा परेको छ र कुन धार्मिक मान्यतालाई प्राथमिकता दिइएको छ भन्ने आधारमा पर्व मनाउने दिन फरक पर्न सक्छ।

स्थानीय परम्परा पनि अर्को आधार

काठमाडौं उपत्यकामा विशेषगरी नेवार समुदायका मौलिक पर्वहरू परम्परागत धार्मिक विधि, गुठी व्यवस्था, स्थानीय ज्योतिषीय गणना र सांस्कृतिक मान्यतासँग जोडिएका छन्।

स्वन्ति नखः केवल लक्ष्मीपूजामा सीमित पर्व होइन। म्हःपूजा, नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष र किजापूजासहित यसको आफ्नै सांस्कृतिक क्रम छ। त्यसैले स्थानीय समुदायले पुस्तौँदेखि चलाउँदै आएको पर्व परम्परालाई पनि महत्त्व दिँदै आएका छन्।

राष्ट्रिय पञ्चाङ्गमा उल्लेख भएको तिथि र स्थानीय सांस्कृतिक पात्रोमा निर्धारित पर्वको दिनबीच फरक देखिनुको एउटा कारण यही परम्परागत मान्यता हुन सक्छ।

किन हरेक वर्ष यस्तो विवाद दोहोरिन्छ?

नेपालमा दशैँ, तिहार, जनैपूर्णिमा तथा अन्य धार्मिक पर्वको मिति निर्धारणलाई लिएर विगतमा पनि मतभिन्नता देखिँदै आएको छ।

यसको प्रमुख कारण तिथि गणना गर्ने प्रणाली, गणनाका आधार र धार्मिक कर्मका लागि अपनाइने शास्त्रीय व्याख्यामा रहेको भिन्नता हो। विभिन्न ज्योतिषीय मान्यता र स्थानीय परम्पराले पनि यसमा प्रभाव पार्छन्।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले राष्ट्रिय स्तरमा पर्व तथा धार्मिक कर्मको मिति निर्धारण गर्ने जिम्मेवारी पाएको भए पनि स्थानीय समुदायका मौलिक धार्मिक परम्परालाई कसरी समेट्ने भन्ने विषयमा अझै स्पष्ट र प्रभावकारी समन्वय आवश्यक देखिन्छ।

एकरूपता कायम गर्ने जिम्मेवारी कसको?

धार्मिक पर्वको तिथि निर्धारणमा एकरूपता कायम गर्न नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समिति, स्थानीय धार्मिक संस्था, गुठी, ज्योतिषी र धर्मशास्त्रका जानकारबीच नियमित छलफल आवश्यक छ।

विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकाका सांस्कृतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण पर्वको मिति निर्धारण गर्दा स्थानीय परम्परा र राष्ट्रिय पञ्चाङ्गबीच समन्वय गर्ने संयन्त्र बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

समितिले तिथि निर्धारण गर्दा कुन गणना प्रणाली अपनाइएको हो, कुन समयमा रहेको तिथिलाई आधार मानिएको हो र स्थानीय परम्परासँग फरक परे त्यसको कारण के हो भन्ने विषय स्पष्ट रूपमा सार्वजनिक गर्नुपर्छ।

त्यस्तै, स्थानीय धार्मिक संस्थाहरूले पनि आफ्नो निर्णयको शास्त्रीय तथा परम्परागत आधार सर्वसाधारणलाई बुझाउन आवश्यक छ।

धार्मिक आस्थासँग जोडिएको विषयमा अन्योल कहिलेसम्म?

लक्ष्मीपूजा नेपाली समाजको महत्त्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। घरघरमा दीप प्रज्वलन गरी धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरिने यस पर्वमा परिवार, छिमेक र समुदायको सहभागिता रहन्छ।

तर एउटै उपत्यकामा बस्ने नागरिकले एउटै पर्व फरक दिनमा मनाउनुपर्ने अवस्था आउँदा सामाजिक तथा धार्मिक अन्योल सिर्जना हुन्छ।

तिथि फरक पर्नु खगोलीय गणना र धार्मिक मान्यतासँग जोडिएको विषय भए पनि त्यसको व्याख्या र समन्वय गर्न नसक्नु संस्थागत कमजोरीका रूपमा प्रश्न उठ्न सक्छ।

धार्मिक परम्पराको संरक्षण गर्दै वैज्ञानिक गणना, शास्त्रीय आधार र स्थानीय संस्कृतिबीच समन्वय गर्नु अहिलेको आवश्यकता हो। अन्यथा हरेक वर्ष चाडपर्व आउँदा तिथि विवाद दोहोरिने र सर्वसाधारणमा अन्योल कायम रहने अवस्था अन्त्य हुने देखिँदैन।

एउटै देश, एउटै उपत्यका र एउटै पर्वका लागि फरकफरक मिति निर्धारण भइरहँदा अब पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समिति र स्थानीय धार्मिक संस्थाहरूले साझा सहमतिको आधार तयार गर्नुपर्ने देखिन्छ।