पचली भैरव र नै अजिमाको प्रेमकथा: किंवदन्ती र परम्परासँग जोडिएको ऐतिहासिक जात्रा आज

टेकुदेखि हनुमानढोकासम्म देवताको यात्रा, रहस्यमय प्रेमकथा र नेवारी संस्कृतिको जीवन्त पहिचान

काठमाडौं, असोज २९। काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन धार्मिक परम्परा, नेवारी संस्कृति र रोचक किंवदन्तीसँग जोडिएको पचली भैरव जात्रा आज विशेष धार्मिक विधिका साथ मनाइँदै छ। प्रत्येक वर्ष बडादसैँको नवरात्रसँग जोडिएर मनाइने यस जात्रामा टेकुस्थित पचली भैरवलाई परम्परागत विधिअनुसार उठाएर बाजागाजा र गुठियारको सहभागितामा हनुमानढोका दरबार क्षेत्रसम्म पुर्‍याउने चलन छ।

पचली भैरव जात्रा केवल धार्मिक उत्सव मात्र होइन, काठमाडौंको प्राचीन इतिहास, लोकविश्वास, प्रेमकथा र नेवार समुदायको सांस्कृतिक पहिचान बोकेको विशिष्ट पर्व पनि हो। यस जात्रासँग जोडिएका किंवदन्ती आज पनि स्थानीय समुदायमा उत्तिकै चासोका साथ सुनिने गर्छन्।

को हुन् पचली भैरव?

पचली भैरवलाई भगवान् शिवको शक्तिशाली भैरव स्वरूपका रूपमा पुजिन्छ। काठमाडौंको टेकुस्थित वाग्मती र विष्णुमती नदीको संगम क्षेत्रसँग जोडिएको पचली भैरवको धार्मिक महत्त्व प्राचीन समयदेखि रहिआएको मानिन्छ।

प्रचलित किंवदन्तीअनुसार पचली भैरवको सम्बन्ध फर्पिङका किराँती राजा पलम्बर वा पचलिसिंहसँग जोडिन्छ। केही जनश्रुतिमा उनलाई तान्त्रिक शक्तिसम्पन्न राजा र दक्षिण काठमाडौं क्षेत्रका रक्षक देवताका रूपमा चित्रण गरिएको छ।

नेपाल मण्डलको दक्षिणी क्षेत्रको रक्षा गर्ने देवताका रूपमा पचली भैरवलाई स्थापित गरिएको भन्ने जनविश्वास पनि छ। राजा गुणकामदेवले काठमाडौं नगरको स्थापना र व्यवस्थापन गर्ने क्रममा पचली भैरवलाई क्षेत्रपालका रूपमा स्थापित गरेको कथन पाइन्छ। यी प्रसङ्ग विभिन्न ऐतिहासिक आख्यान तथा स्थानीय किंवदन्तीमा आधारित छन्।

पचली भैरव र नै अजिमाको प्रख्यात प्रेमकथा

पचली भैरव जात्रासँग जोडिएको सबैभन्दा चर्चित किंवदन्ती फर्पिङका राजा र एक सुन्दरी नेवार युवती नै अजिमाबीचको प्रेमकथा हो।

जनश्रुतिअनुसार फर्पिङका राजा पलम्बर दिनभरि राजकाज सञ्चालन गरेपछि भेष बदलेर काठमाडौंको टेकु दोभान क्षेत्रमा आउने गर्थे। उनी तान्त्रिक शक्तिसम्पन्न भएकाले काशीमा स्नान गरेर फर्कने र साँझपख आफ्नी प्रेमिका नै अजिमालाई भेट्ने गरेको कथा सुनाइन्छ।

एक दिन उनको भेट स्थानीय नेवार समुदायकी सुन्दरी युवतीसँग भयो। ती युवतीलाई पछि नै अजिमाका रूपमा चिनियो। दुवैबीच प्रेम सम्बन्ध गहिरिँदै गयो। तर, प्रेमीको वास्तविक परिचय नखुलेका कारण नै अजिमाको मनमा जिज्ञासा बढ्दै गयो।

कथाको एउटा प्रचलित संस्करणअनुसार नै अजिमाले प्रेमीको वास्तविक परिचय थाहा पाउन विभिन्न उपाय अपनाइन्। एक दिन उनले घरको ढोकामा साडी सुकाएर राखिन्। भेटघाटपछि फर्कन लागेका प्रेमी साडीमुनिबाट सहजै जान नसकेपछि उनले आफ्नो वास्तविक रूप देखाएको जनविश्वास छ।

अर्को संस्करणमा राजाले नै अजिमालाई आफ्नो दिव्य रूप देखाउनुअघि एक मुठी विशेष चामल दिएको उल्लेख पाइन्छ। राजाको वास्तविक स्वरूप देखेपछि उनी डराएको र चामल आफैँले खाएको कथन पनि प्रचलित छ। उक्त चामलका कारण नै अजिमाले समेत दैवी शक्ति प्राप्त गरेको जनविश्वास छ।

यसपछि राजाको वास्तविक परिचय खुलेको र उनी सामान्य मानिस नभई भैरव स्वरूपका शक्तिशाली राजा भएको रहस्य प्रकट भएको किंवदन्ती सुनिन्छ।

कुटपिटपछि टेकुमा फालिएका भैरव?

पचली भैरवको उत्पत्तिबारे अर्को चर्चित जनश्रुति पनि छ। कथाअनुसार नै अजिमाका परिवारका सदस्यले उनीसँग भेट्न आउने अपरिचित पुरुषबारे थाहा पाएपछि खोजी गर्न थाले। एक दिन प्रेमिकालाई भेटेर फर्कन लागेका राजालाई परिवारका सदस्यले रोकेर कुटपिट गरे।

उनी मृत भएको ठानेर टेकुस्थित नदी दोभान आसपास फालिएको र त्यही स्थानमा पछि पचली भैरवको धार्मिक पीठ स्थापित भएको भन्ने किंवदन्ती पाइन्छ।

यस कथाका विभिन्न संस्करण छन्। कतिपयमा राजाले आफ्नो वास्तविक स्वरूप देखाएपछि परिवारका सदस्यले उनलाई आक्रमण गरेको बताइन्छ भने कतिपयमा उनको तान्त्रिक शक्तिका कारण उनी त्यही स्थानमा सिद्ध भएको जनविश्वास छ।

यी कथाहरूलाई प्रमाणित ऐतिहासिक घटनाभन्दा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका धार्मिक जनश्रुति र सांस्कृतिक आख्यानका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

किन मनाइन्छ पचली भैरव जात्रा?

पचली भैरव जात्राको मुख्य उद्देश्य देवताको पूजा, धार्मिक आस्था अभिव्यक्त गर्नु र पुर्ख्यौली परम्परालाई निरन्तरता दिनु हो। जात्रामा पचली भैरवको घ्याम्पो उठाएर परम्परागत बाजागाजाको तालमा नगर परिक्रमा गराउने चलन छ।

जात्राको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष नै अजिमासँग सम्बन्धित परम्परा हो। पचली भैरवसँगै नै अजिमाको प्रतीकात्मक सहभागिता तथा गणेशसँग सम्बन्धित धार्मिक विधिले यस पर्वलाई थप विशिष्ट बनाउँछ।

प्रचलित परम्पराअनुसार जात्रा टेकु क्षेत्रबाट अघि बढ्दै काठमाडौंका विभिन्न पुराना बस्ती पार गरेर हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा पुग्छ। त्यहाँ विशेष पूजा तथा परम्परागत धार्मिक विधि सम्पन्न गरिन्छ।

हनुमानढोकासँग जोडिएको राजकीय परम्परा

पचली भैरव जात्राको ऐतिहासिक महत्त्व धार्मिक पक्षमा मात्र सीमित छैन। यस जात्राको सम्बन्ध काठमाडौंको पुरानो राजकीय परम्परासँग पनि जोडिएको छ।

प्रत्येक १२ वर्षमा मनाइने विशेष खड्गसिद्धि परम्परामा पचली भैरवको खड्ग र तत्कालीन गद्दीनसीन राजाको खड्ग साट्ने चलन रहेको जनाइएको छ। यस परम्पराले देवताको शक्ति, राज्यसत्ता र धार्मिक मान्यताबीचको ऐतिहासिक सम्बन्धलाई झल्काउँछ।

राजतन्त्र अन्त्य भइसकेपछि पनि पचली भैरव जात्राले आफ्नो सांस्कृतिक महत्त्व कायम राखेको छ। यसले काठमाडौंको प्राचीन इतिहास र नेवार समुदायको सांस्कृतिक निरन्तरतालाई स्मरण गराउँछ।

आजको जात्रामा के छ विशेष?

आजको जात्रामा पचली भैरवसँग सम्बन्धित परम्परागत धार्मिक विधि, बाजागाजा, घ्याम्पो यात्रा र गुठियारको सहभागिता महत्त्वपूर्ण रहने गर्दछ। भक्तजनले देवताको दर्शन गरी सुख, शान्ति, समृद्धि र सुरक्षाको कामना गर्छन्।

जात्राले टेकु, मचली, जैसीदेवल, मरुटोल र हनुमानढोका आसपासका ऐतिहासिक बस्तीलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिमार्फत जोड्ने काम गर्छ। जात्राको वास्तविक समयतालिका, मार्ग र विधिको क्रम भने सम्बन्धित गुठियार तथा आयोजकको कार्यक्रमअनुसार पुष्टि गर्नुपर्छ।

जीवन्त सांस्कृतिक सम्पदा

पचली भैरवको प्रेमकथा, नै अजिमासँग जोडिएका जनश्रुति र देवताको नगर परिक्रमा गर्ने परम्पराले काठमाडौंको मौलिक सभ्यतालाई जीवन्त बनाएका छन्। किंवदन्तीमा प्रेम, रहस्य, शक्ति र आस्थाका अनेक पक्ष समेटिएका छन् भने जात्राले ती कथालाई सामुदायिक जीवनसँग जोडिरहेको छ।

आधुनिक सहरीकरणका कारण पुराना बस्ती, धार्मिक स्थल र परम्परागत मार्गमा परिवर्तन भइरहेका बेला पचली भैरव जात्राको संरक्षण अझ महत्त्वपूर्ण बनेको छ।

पचली भैरव जात्रा नेवार समुदायको मात्र नभई समग्र नेपालको सांस्कृतिक सम्पदा हो। यसको संरक्षण गर्नु भनेको काठमाडौंको इतिहास, धार्मिक सहिष्णुता र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको मौलिक पहिचानलाई जोगाउनु हो।