पाटनको ३८५ वर्ष पुरानो कार्तिक नाच कार्तिक २७ देखि मंशिर ८ , १२ दिनसम्म विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रस्तुति

ललितपुर । ललितपुरको मङ्गलबजारस्थित पाटन दरबार क्षेत्रमा प्रदर्शन हुँदै आएको ऐतिहासिक कार्तिक नाच यस वर्ष नोभेम्बर १३ देखि सुरु हुने भएको छ। करिब ३८५ वर्ष पुरानो यो सांस्कृतिक परम्परा मंसिर ८ गतेसम्म १२ दिन सञ्चालन हुनेछ। हरेक साँझ ७ बजेदेखि पाटन दरबार क्षेत्रको ऐतिहासिक कार्तिक दबलीमा नाच प्रस्तुत गरिने कार्तिक नाच संरक्षण समितिले जनाएको छ।

नेपाल संवत् ७६१ अर्थात् सन् १६४१ मा पाटनका तत्कालीन मल्ल राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले कार्तिक नाचको सुरुवात गरेका थिए। भगवान् विष्णुका विभिन्न अवतार तथा पौराणिक कथामा आधारित यो नाच नेपालको लामो इतिहास बोकेको परम्परागत नृत्यनाटिकामध्ये एक हो।

कार्तिक नाचको सुरुवातसँग भगवान् विष्णुको नरसिंह अवतारको कथा विशेष रूपमा जोडिएको छ। भागवत पुराणमा वर्णित कथाअनुसार हिरण्यकशिपु नामक असुरले कठोर तपस्याबाट वरदान प्राप्त गरेपछि आफूलाई अजेय ठानेका थिए। उनले भगवान् विष्णुका भक्त आफ्नै छोरा प्रह्लादलाई समेत यातना दिएका थिए। भक्त प्रह्लादको रक्षाका लागि भगवान् विष्णु आधा मानव र आधा सिंहको स्वरूपमा नरसिंह अवतार लिएर प्रकट भएका थिए। नरसिंहले हिरण्यकशिपुको वध गरी धर्मको रक्षा गरेको पौराणिक आख्यान छ।

परम्परागत जनविश्वासअनुसार तत्कालीन समयमा राज्यमा अशुभ संकेत देखिएपछि मानव बलिको विकल्पका रूपमा नरसिंह अवतारमा आधारित नृत्यनाटिका प्रस्तुत गर्ने निर्णय गरिएको थियो। राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले देश र जनताको कल्याणको कामनासहित यसको सुरुवात गरेको मानिन्छ।

सुरुमा सीमित दिन प्रस्तुत गरिने यो नाचलाई राजा सिद्धिनरसिंह मल्लका उत्तराधिकारी श्रीनिवास मल्ल र योगनरेन्द्र मल्लले विभिन्न नाटक तथा धार्मिक प्रस्तुति थपेर विस्तार गरेका थिए। कुनै समय कार्तिक महिनाभरि २७ रातसम्म सञ्चालन हुने यो नाच सन् १९४९ अर्थात् वि.सं. २००६ सम्म एक महिनासम्म प्रदर्शन हुने गरेको थियो। विभिन्न ऐतिहासिक, आर्थिक तथा व्यवस्थापकीय कारणले अहिले यसको अवधि घटेर १२ दिनमा सीमित भएको छ।

यस वर्षको कार्तिक नाचको कार्यक्रम तालिका

यस वर्ष कार्तिक २७ देखि मंसिर ८ गतेसम्म प्रस्तुत गरिने कार्यक्रमको विवरण यस्तो छ :

समय: हरेक साँझ ७ बजे
स्थान: कार्तिक दबली, मङ्गलबजार, पाटन दरबार क्षेत्र, ललितपुर
अवधि: १२ दिन (नोभेम्बर १३ देखि २४, २०२६)

कार्तिक नाच भगवान् विष्णुका १७ वटा कथासँग सम्बन्धित रहेको मानिन्छ। यसमा नरसिंह र वराह अवतारका साथै जलशयन, भक्त सूरदास, बाथः प्याखँ र कृष्णसँग सम्बन्धित वस्त्रहरण तथा दधि लीलाजस्ता प्रस्तुति समावेश छन्। त्यसैले यो नरसिंह अवतारमा मात्र सीमित नभई धार्मिक आख्यान, लोकनाट्य, संगीत र नृत्यको विस्तृत सांस्कृतिक प्रस्तुति हो।

करिब चार शताब्दीदेखि पुस्तान्तरण हुँदै आएको कार्तिक नाच नेवार समुदायको धार्मिक आस्था, मौलिक कला र सांस्कृतिक पहिचानको महत्त्वपूर्ण धरोहर हो। यसको संरक्षण र निरन्तरताका लागि कलाकार, आयोजक तथा स्थानीय समुदायले निरन्तर प्रयास गर्दै आएका छन्।