बुढानीलकण्ठ मन्दिर क्षेत्रका अतिक्रमित संरचना हटाइने, कात्तिक १८ देखि डोजर चलाउने तयारी

काठमाडौं, १७ कात्तिक। काठमाडौंको उत्तरी क्षेत्रमा शिवपुरी पर्वतको फेदीमा अवस्थित ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्त्वको बुढानीलकण्ठ मन्दिर आसपासका अतिक्रमित संरचना हटाइने भएको छ। सार्वजनिक तथा गुठीका जग्गा अतिक्रमण गरी निर्माण गरिएका घरटहरा, स्थायी तथा अस्थायी पसल र अन्य संरचना हटाउन सम्बन्धित निकायले निर्देशन दिएको छ।

तोकिएको समयसीमाभित्र सम्बन्धित व्यक्तिले आफैँ संरचना नहटाए आगामी कात्तिक १८ गतेदेखि डोजर प्रयोग गरी हटाउने तयारी गरिएको छ। मन्दिर क्षेत्रलाई अतिक्रमणमुक्त बनाउने, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने, दर्शनार्थीको आवागमन सहज बनाउने तथा धार्मिक स्थलको सौन्दर्य कायम राख्ने उद्देश्यले अभियान अघि बढाइएको हो।

सार्वजनिक तथा गुठीका जग्गा व्यक्तिगत प्रयोजनमा प्रयोग हुँदा मन्दिर परिसरको व्यवस्थापन र धार्मिक वातावरणमा असर परेको बताइएको छ। सम्भावित विवाद तथा अवरोधलाई ध्यानमा राख्दै स्थानीय प्रशासन र सुरक्षा निकायसँग समन्वय गरी आवश्यक सुरक्षा व्यवस्था मिलाउने तयारीसमेत गरिएको छ।

पौराणिक कथासँग जोडिएको विष्णुको शयनस्थल

बुढानीलकण्ठ मन्दिर भगवान् विष्णुको विशाल शयनमुद्राको मूर्तिका कारण विशेष धार्मिक महत्त्व बोकेको स्थल हो। यहाँ भगवान् विष्णुलाई शेषनागको शय्यामा जलमाथि विश्राम गरिरहेको अवस्थामा देख्न सकिन्छ। हिन्दू धर्मशास्त्रमा भगवान् विष्णुलाई सृष्टिको पालनकर्ता मानिन्छ। शेषनागमाथि योगनिद्रामा रहनुभएको विष्णुको स्वरूपलाई सृष्टि, संरक्षण र ब्रह्माण्डीय शक्तिको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार, क्षीरसागरमा शेषनागमाथि शयन गर्नुभएका भगवान् विष्णुले ब्रह्माण्डको संरक्षण गर्नुहुन्छ। यही स्वरूपको दर्शन गर्न नेपालका विभिन्न स्थान तथा भारतबाट समेत भक्तजन आउने गर्छन्।

मन्दिरको उत्पत्तिबारे प्रचलित किंवदन्तीअनुसार, एक किसानले खेत जोत्ने क्रममा हलोले जमिनमुनि रहेको ढुंगामा ठक्कर दिँदा रगत बगेको देखेका थिए। त्यसपछि जमिन खनेर हेर्दा शेषनागमाथि शयन गरिरहेको भगवान् विष्णुको विशाल मूर्ति फेला परेको जनश्रुति छ।

नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार, करिब पाँच मिटर लामो यो मूर्ति एउटै विशाल ग्रेनाइट ढुंगामा कुँदिएको लिच्छविकालीन मूर्तिकलाको उत्कृष्ट नमुना हो।

नेवारी नाम ‘भुइजःसि’ र नागसँगको सम्बन्ध

बुढानीलकण्ठलाई स्थानीय नेपाल भाषा (नेवारी) मा ‘भुइजःसि’ (Vhuijasi) वा ‘भुइजःसि नारायण’ भन्ने गरिन्छ। यो नाम स्थानीय नेवार समुदायको सांस्कृतिक तथा धार्मिक पहिचानसँग जोडिएको छ।

स्थानीय भाषिक तथा मौखिक व्याख्यामा ‘भुइजः’ शब्दलाई नाग वा सर्पसँग जोडेर बुझ्ने चलन रहेको बताइन्छ। मन्दिरको मुख्य मूर्तिमा भगवान् विष्णु शेषनागमाथि शयन गरिरहनुभएको दृश्य रहेकाले यस नाम र नागको धार्मिक प्रतीकबीच सम्बन्ध रहेको मान्न सकिन्छ। यद्यपि ‘भुइजःसि’ शब्दको प्रत्येक अंशको शाब्दिक अर्थ र ऐतिहासिक व्युत्पत्तिबारे आधिकारिक भाषिक प्रमाण स्पष्ट रूपमा उपलब्ध छैन।

भगवान् विष्णुको शयनमुद्रामा रहेको शेषनागलाई हिन्दू दर्शनमा अनन्तता, ब्रह्माण्डीय शक्ति र सृष्टिको आधारका रूपमा लिइन्छ। त्यसैले स्थानीय नाम, मूर्तिको स्वरूप र नागसम्बन्धी धार्मिक मान्यताले यस स्थलको सांस्कृतिक महत्त्व थप उजागर गर्छ।

हरिशयनीदेखि हरिबोधिनी एकादशीसम्म विशेष महत्त्व

धार्मिक मान्यताअनुसार भगवान् विष्णु आषाढ शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयनी एकादशीका दिन योगनिद्रामा जानुहुन्छ र चार महिनापछि कार्तिक शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिबोधिनी एकादशीका दिन जाग्नुहुन्छ। यस अवसरमा बुढानीलकण्ठमा विशेष मेला लाग्ने गर्छ। नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि यी दुवै एकादशीलाई मन्दिरका प्रमुख धार्मिक पर्वका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

धार्मिक आस्था, पौराणिक विश्वास, नाग परम्परा र लिच्छविकालीन कलाको अनुपम नमुना बोकेको बुढानीलकण्ठ मन्दिर हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बीको समेत आस्थाको केन्द्र हो। त्यसैले मन्दिर क्षेत्रको अतिक्रमण हटाउने अभियानलाई ऐतिहासिक सम्पदा संरक्षण, धार्मिक वातावरणको सुधार र व्यवस्थित पर्यटन प्रवर्द्धनसँग जोडेर हेरिएको छ।