कुकुर तिहार : ऋग्वेददेखि महाभारतसम्म जोडिएको यमराजका द्वारपालको धार्मिक महत्त्व

काठमाडौं । यमपञ्चकअन्तर्गत आज कुकुर तिहार श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइँदैछ। हिन्दू धार्मिक मान्यता र नेपाली सांस्कृतिक परम्परामा कुकुरलाई यमराजको दूत, मार्गरक्षक तथा निष्ठाको प्रतीकका रूपमा लिने गरिन्छ। यस दिन घरपालुवा कुकुरसँगै सडकमा रहेका कुकुरलाई समेत माला, टीका र मीठा परिकार खुवाएर पूजा गर्ने चलन छ।

कुकुर तिहारको धार्मिक सम्बन्ध प्राचीन वैदिक साहित्यसम्म पुग्छ। ऋग्वेदको दशम मण्डलअन्तर्गत १४औँ सूक्तका मन्त्र १० र ११ मा यमराजका दुई कुकुरको उल्लेख गरिएको छ। ती कुकुरलाई सरमा नामकी दिव्य कुकुरका सन्तान, चार आँखा भएका र मृतात्माले परलोक जाने बाटोको रक्षा गर्ने प्राणीका रूपमा वर्णन गरिएको छ।

वैदिक मन्त्रमा यमराजका ती दुई कुकुरले परलोकको मार्गको सुरक्षा गर्ने र मृतात्मालाई पितृहरू भएको स्थानसम्म पुग्ने यात्रामा मार्गदर्शन गर्ने प्रसङ्ग उल्लेख छ। यही धार्मिक आधारले कुकुरलाई यमराजसँग जोडिएको विशेष प्राणीका रूपमा हेर्ने परम्परालाई बल पुर्‍याएको छ।

महाभारतको महाप्रस्थानिक पर्वमा पनि कुकुरको महत्त्वपूर्ण प्रसङ्ग पाइन्छ। पाण्डवहरू आफ्नो अन्तिम यात्रामा हिमालयतर्फ लाग्दा एउटा कुकुर युधिष्ठिरको पछि लाग्छ। यात्राका क्रममा द्रौपदी र अन्य पाण्डवहरू ढल्दै गए पनि उक्त कुकुरले युधिष्ठिरको साथ छोड्दैन।

अन्त्यमा इन्द्रले युधिष्ठिरलाई स्वर्ग लैजान खोज्दा उनले आफ्नो साथमा आएको कुकुरलाई त्याग्न अस्वीकार गर्छन्। त्यसपछि उक्त कुकुर धर्मराजकै स्वरूप भएको खुलासा हुन्छ। यस कथाले प्राणीप्रतिको करुणा, निष्ठा र धर्मपालनको महत्त्वलाई उजागर गर्छ।

काग र कुकुरको यमराजसँगको सम्बन्ध

यमपञ्चकको पहिलो दिन काग तिहार र त्यसपछि कुकुर तिहार मनाउने परम्परा छ। कागलाई यमराजको सन्देशवाहक तथा पितृको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। पितृपक्ष र श्राद्धका अवसरमा समेत कागलाई भोजन अर्पण गर्ने धार्मिक चलन छ। कागले खाएको भोजन पितृसम्म पुग्ने जनविश्वास रहिआएको छ।

कुकुरलाई भने यमराजका द्वारपाल र परलोक जाने मार्गका रक्षकसँग जोडिन्छ। धार्मिक परम्परामा यमराजका कुकुरलाई श्याम र सबल नामले पनि चिनिन्छ।

काग र कुकुरसम्बन्धी यी मान्यताको शास्त्रीय आधार भने फरक छन्। ऋग्वेदमा यमराजका कुकुरको स्पष्ट उल्लेख पाइए पनि कागलाई यमराजको सन्देशवाहक भन्ने मान्यता मुख्यतः पछिल्लो धार्मिक परम्परा र लोकविश्वाससँग सम्बन्धित छ।

केवल पूजा होइन, प्राणीप्रतिको सम्मानको पर्व

कुकुर तिहारको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष मानवीय जीवनमा जनावरको योगदानप्रतिको सम्मान हो। कुकुरले घरको सुरक्षा गर्ने, मानिसलाई साथ दिने, अपराध अनुसन्धानमा सहयोग गर्ने, विस्फोटक पदार्थ पत्ता लगाउने तथा विपद्का बेला उद्धार कार्यमा समेत महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने गरेको छ।

यस दिन कुकुरलाई माला लगाउनु, निधारमा टीका लगाउनु र मिठो खानेकुरा दिनुले मानिस र जनावरबीचको आत्मीय सम्बन्धलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्छ।

यसरी कुकुर तिहार धार्मिक आस्था, वैदिक मान्यता, महाभारतको धर्मदर्शन र प्राणीप्रतिको करुणा एकै ठाउँमा जोडिएको पर्व हो। यसको सन्देश केवल एक दिन कुकुरको पूजा गर्नुमा सीमित छैन, वर्षभरि नै सबै प्राणीप्रति दया, माया र सम्मान राख्नुमा निहित छ।