जलवायु संकट गहिरिँदै : पृथ्वीका ७ सूचकमा ऐतिहासिक रेकर्ड, विद्युत् उत्पादनमा स्वच्छ ऊर्जाको हिस्सा ४३ प्रतिशत

काठमाडौं । विश्वव्यापी जलवायु संकट थप गम्भीर बन्दै गएको वैज्ञानिकहरूको नयाँ प्रतिवेदनले देखाएको छ। पृथ्वीको जलवायु अवस्थालाई मापन गर्ने १६ प्रमुख सूचकमध्ये सातवटाले ऐतिहासिक चरम अवस्था कायम गरेका छन्। यद्यपि, विश्वको कुल विद्युत् उत्पादनमा न्यून कार्बन उत्सर्जन गर्ने स्रोतको हिस्सा ४३ प्रतिशत पुगेको छ, जसले स्वच्छ ऊर्जा विस्तारमा सकारात्मक संकेत दिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय जलवायु वैज्ञानिकहरूको गठबन्धनले तयार पारेको प्रतिवेदनअनुसार पृथ्वीको जलवायु प्रणाली तीव्र गतिमा अस्थिर बन्दै गएको छ। प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएका प्रमुख सात चिन्ताजनक सूचक निम्न छन्।

पृथ्वीको जलवायु संकटका ७ ऐतिहासिक सूचक

१. वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइडको उच्च मात्रा: सन् २०२६ को मे महिनामा CO₂ को मात्रा ४२८ पार्ट्स पर मिलियन (पीपीएम) नाघेको थियो। यो करिब २० लाख वर्षयताकै उच्च स्तर भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

२. विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिको गति तीव्र: सन् १९७०–२०१० मा प्रतिदशक ०.१९ डिग्री सेल्सियस रहेको तापक्रम वृद्धिदर पछिल्लो अवधिमा करिब ०.३६ डिग्री पुगेको छ।

३. हिमनदीको मोटाइमा ऐतिहासिक गिरावट: विश्वका हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्। यसले दीर्घकालीन रूपमा पानीको उपलब्धता र समुद्री सतहमा असर पारिरहेको छ।

४. ग्रिनल्यान्डको बरफको मात्रा न्यून: ग्रिनल्यान्डको बरफको मात्रा र हिमावरण घट्दा समुद्रको सतह बढ्ने जोखिम थपिएको छ।

५. वन डढेलोबाट व्यापक क्षति: सन् २०२५ मा विश्वभर १ करोड ८ लाख हेक्टर रूखले ढाकेको क्षेत्र वन डढेलोका कारण नष्ट भएको थियो। यो हालसम्मकै तेस्रो ठूलो क्षति हो।

६. जीवाश्म इन्धनको खपतमा वृद्धि: सन् २०२५ मा कोइला, तेल र प्राकृतिक ग्याससहित जीवाश्म इन्धनको खपत ०.९ प्रतिशतले बढेको थियो। तीनवटै इन्धनको खपत उच्च रेकर्डमा पुगेको प्रतिवेदनले जनाएको छ।

७. ऊर्जासम्बन्धी कार्बन उत्सर्जन उच्च: सन् २०२५ मा ऊर्जा क्षेत्रबाट हुने वार्षिक कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन पहिलोपटक ४१ गिगाटन नाघेको थियो।

स्वच्छ ऊर्जामा आशाको संकेत

चिन्ताजनक तथ्यबीच सौर्य, वायु तथा अन्य न्यून कार्बन ऊर्जा स्रोतबाट विश्वको करिब ४३ प्रतिशत विद्युत् उत्पादन हुन थालेको छ। वैज्ञानिकहरूले यसलाई ऊर्जा प्रणालीमा परिवर्तनको सकारात्मक संकेत मानेका छन्।

तर स्वच्छ ऊर्जाको विस्तार मात्र पर्याप्त नहुने उनीहरूको भनाइ छ। कार्बन उत्सर्जनमा तीव्र कटौती, वन तथा जैविक विविधताको संरक्षण, दिगो उत्पादन र उपभोग तथा जलवायु परिवर्तनअनुकूल पूर्वाधार निर्माणमा जोड दिनुपर्ने प्रतिवेदनले औँल्याएको छ।

जलवायु वैज्ञानिक विलियम रिपलका अनुसार जलवायु प्रणालीको अस्थिरता अब भविष्यको चेतावनी मात्र नभई वर्तमानको वास्तविकता बनिसकेको छ। यो अध्ययन BioScience जर्नलमा प्रकाशित भएको हो।