काठमाडौँको ऐतिहासिक धरोहर : प्याः थ्वँ अजिमाको तान्त्रिक महिमा, ल्हुति पूर्णिमाको किंवदन्ती र संकटमा पर्दै गएको गुठी परम्परा

काठमाडौं । काठमाडौंको बालाजुस्थित ऐतिहासिक बाइसधारा उद्यानभित्र रहेको प्याः थ्वँ अजिमा अर्थात् शीतला माईको शक्तिपीठ नेवार समुदायको प्राचीन धार्मिक आस्था, तान्त्रिक परम्परा र मौलिक सांस्कृतिक सम्पदाको महत्त्वपूर्ण धरोहर हो। बाइसधाराको ऐतिहासिक परिसर र हरियालीबीच अवस्थित यस मन्दिरलाई रोगव्याधि, महामारी तथा विशेषगरी बालबालिकाको स्वास्थ्य रक्षासँग जोडेर पुज्ने परम्परा रहिआएको छ।

कान्तिपुरका विभिन्न स्थानमा रहेका अजिमा पीठमध्ये बालाजुको प्याः थ्वँ अजिमा पनि विशिष्ट धार्मिक पहिचान बोकेको शक्तिपीठ हो। नेवार समुदायमा अजिमालाई मातृशक्ति, बस्तीकी संरक्षिका र संकटबाट रक्षा गर्ने देवीका रूपमा मानिन्छ। प्याः थ्वँ अजिमालाई स्थानीय रूपमा शीतला माईका नामले समेत चिनिन्छ।

यस शक्तिपीठको विशेषता देवीको पूजा मात्र होइन, यससँग जोडिएको थ्वँ अर्पण गर्ने तान्त्रिक परम्परा, पुँ अर्थात् चित्रकार समुदायको दृष्टि लेखन, गुठीको जिम्मेवारी र ल्हुति पूर्णिमामा गरिने विशेष धार्मिक विधिसमेत हो।

प्याः थ्वँ नामको उत्पत्ति : तिर्खा र जाँडसँग जोडिएको किंवदन्ती

प्याः थ्वँ अजिमा नामको उत्पत्तिबारे स्थानीय नेवारी भाषिक व्याख्या र लोकश्रुतिमा रोचक प्रसंग पाइन्छ। स्थानीय व्याख्याअनुसार 'प्या:' लाई तिर्खा र 'थ्वँ' लाई नेवारी परम्परागत जाँडसँग जोडेर अर्थ लगाइन्छ। यसरी 'प्या: थ्वँ' नामलाई देवीको तिर्खा र थ्वँ अर्पण गर्ने परम्परासँग सम्बन्धित मानेर व्याख्या गरिन्छ।

स्थानीय तान्त्रिक जनश्रुतिअनुसार परापूर्वकालमा काठमाडौं उपत्यकामा पानीको अभाव र बिफर, ठेउलाजस्ता महामारीको प्रकोप फैलिएको थियो। यस्तो संकटबाट समुदायलाई जोगाउन तान्त्रिक विधिबाट मातृशक्तिको आराधना गरिएको र देवीलाई प्रसन्न पार्न थ्वँ अर्पण गरिएको किंवदन्ती सुनिन्छ।

कथाअनुसार देवीलाई थ्वँ चढाएर तृप्त गराएपछि संकट शान्त भएको र बालाजु क्षेत्रमा जलस्रोत तथा धाराको महत्त्व बढेको विश्वास गरियो। त्यसपछि देवीलाई प्याः थ्वँ अजिमाका रूपमा पुकार्न थालिएको भन्ने स्थानीय जनश्रुति छ।

यसै परम्परासँग जोडिएर देवीको पूजामा थ्वँ र अइला अर्पण गर्ने चलन रहेको बताइन्छ। नेवार समुदायको तान्त्रिक शक्ति उपासनामा मद्य तथा विभिन्न परम्परागत भोगको प्रयोग धार्मिक विधिको एउटा पक्षका रूपमा पाइन्छ। यद्यपि नामको शाब्दिक उत्पत्ति र खडेरीसम्बन्धी कथाको प्राचीन लिखित प्रमाण स्पष्ट भइसकेको छैन।

शीतला माई : महामारी र बालबालिकाको रक्षक देवी

हिन्दू धार्मिक परम्परामा शीतला देवीलाई रोगव्याधि शान्त पार्ने तथा आरोग्यता प्रदान गर्ने देवीका रूपमा पुजिन्छ। विशेषगरी बिफर, ठेउला र छालासम्बन्धी रोगबाट रक्षा हुने धार्मिक विश्वास शीतला माताको उपासनासँग जोडिएको छ।

विगतमा बिफरजस्ता महामारीले बालबालिकालाई गम्भीर असर पुर्‍याउने गरेकाले परिवारले सन्तानको स्वास्थ्य र दीर्घायुका लागि शीतला माईको पूजा गर्ने चलन थियो। प्याः थ्वँ अजिमाको आराधना गर्दा रोगव्याधि टर्ने, बालबालिकाको रक्षा हुने र परिवारमा सुखशान्ति कायम हुने जनविश्वास छ।

बिफर रोग नियन्त्रण र उन्मूलन हुनुअघिको समाजमा यस्ता देवीपीठले मानिसको धार्मिक तथा मनोवैज्ञानिक आस्थामा विशेष स्थान ओगटेका थिए। त्यसैले शीतला माईको पूजा केवल धार्मिक कर्मकाण्ड नभई समुदायको ऐतिहासिक अनुभव र सामूहिक विश्वाससँग पनि जोडिएको छ।

पुँ चित्रकार समुदायको दुर्लभ दृष्टि लेखन परम्परा

प्याः थ्वँ अजिमा मन्दिरको सबैभन्दा विशिष्ट सांस्कृतिक पक्षमध्ये एक ल्हुति पूर्णिमाको अवसरमा गरिने 'दृष्टि लेखन' अर्थात् देवीको प्रतिमामा आँखा कोर्ने परम्परा हो।

स्थानीय सांस्कृतिक विवरणअनुसार काठमाडौंको रैथाने पुँ अर्थात् चित्रकार समुदायको गुठीले पुस्तौँदेखि यस विधिको जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै आएको छ। चित्रकार समुदाय नेवार समाजमा परम्परागत चित्रकला, पौभा तथा धार्मिक प्रतिमाको चित्रांकन र शृङ्गारसँग सम्बन्धित सीपका लागि परिचित छ।

दृष्टि लेखनका क्रममा देवीको प्रतिमामा आँखा तथा भौंको विशेष चित्रांकन गरी शृङ्गार गर्ने गरिन्छ। यसलाई सामान्य चित्रकला मात्र नभई देवीको शक्तिस्वरूपलाई जागृत र पूर्णता प्रदान गर्ने धार्मिक विधिका रूपमा लिइन्छ।

स्थानीय तान्त्रिक मान्यताअनुसार देवीको दृष्टि लेखनले समुदायलाई रोगव्याधि र महामारीबाट रक्षा गर्ने प्रतीकात्मक सुरक्षा प्रदान गर्छ। यो विधि सम्पन्न भएपछि भक्तजनले देवीको दर्शन गर्ने परम्परा रहेको बताइन्छ। दृष्टि लेखनका बेला मन्दिरमा विशेष गोपनीयता कायम गरिने र विधि पूरा नहुँदासम्म सर्वसाधारणको प्रवेश सीमित रहने स्थानीय विवरण पाइन्छ।

यस धार्मिक विधिको गोपनीयता, समय र प्रक्रियाबारे स्थानीय गुठियार तथा परम्परागत कलाकारबाट थप विवरण अभिलेखीकरण गर्न आवश्यक छ। दृष्टि लेखनलाई निरन्तरता दिनु भनेको एउटा धार्मिक विधि मात्र होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको अमूर्त सांस्कृतिक सीपको संरक्षण पनि हो।

थ्वँ, अइला र समय् बजिको पूजा परम्परा

प्याः थ्वँ अजिमाको पूजा विधिमा नेवार समुदायका परम्परागत भोग तथा सगुनको महत्त्व छ। स्थानीय परम्पराअनुसार देवीलाई थ्वँ र अइला अर्पण गरिन्छ। त्यस्तै अबिर, सिन्दूर, फूल, धूप तथा अन्य पूजासामग्री चढाउने गरिन्छ।

समय् बजि नेवार समुदायको महत्त्वपूर्ण परम्परागत प्रसाद हो। चिउरा, भटमास, छोइला, बारा तथा अन्य परिकार समावेश हुने समय् बजि धार्मिक तथा सांस्कृतिक अवसरमा विशेष महत्त्वका साथ ग्रहण गरिन्छ।

देवीको पूजा गर्दा बालबालिकाको स्वास्थ्य, परिवारको कल्याण, रोगव्याधिबाट मुक्ति र मनोकामना पूरा हुने विश्वास गरिन्छ।

स्थानीय रूपमा पशुबलि दिने तान्त्रिक परम्पराको चर्चा पनि पाइन्छ। बलि नदिने भक्तजनले भन्टा वा कुभिन्डो अर्पण गर्ने चलन रहेको विवरण छ। यसरी एउटै शक्तिपीठमा तान्त्रिक तथा सात्विक दुवै प्रकृतिका पूजा परम्परा देखिनु नेवार धार्मिक संस्कृतिको विविधताको उदाहरण हो।

ल्हुति पूर्णिमा र बाइसधाराको धार्मिक सम्बन्ध

प्याः थ्वँ अजिमाको धार्मिक परम्परा बालाजुको बाइसधारा र ल्हुति पूर्णिमासँग पनि जोडिएको छ। नेवार समुदायले चैत शुक्ल पूर्णिमालाई ल्हुति पुन्हिका रूपमा मनाउँछ। यस दिन बालाजु बाइसधारामा स्नान गर्न काठमाडौं उपत्यका तथा आसपासका क्षेत्रबाट ठूलो संख्यामा भक्तजन आउने गर्छन्।

स्थानीय जनश्रुतिअनुसार नागार्जुनको जंगलमा ल्हुति नामको विशेष फल फल्ने र त्यसको रस पानीमा मिसिएर बाइसधारासम्म आउने विश्वास छ। उक्त पानीमा स्नान गर्दा विशेषगरी छालासम्बन्धी रोग निको हुने धार्मिक मान्यता छ।

ल्हुति पूर्णिमासँग मन्नादी देवीको जन्मसम्बन्धी किंवदन्ती पनि जोडिएको छ। यस दिन विशेषगरी महिलाहरूले बाइसधारामा स्नान गरी देवीको पूजा गर्ने र मनोकामना पूरा हुने विश्वासका साथ आराधना गर्ने परम्परा रहेको छ।

बाइसधारामा स्नान गर्दा शरीरका रोगव्याधि हट्ने, सुख प्राप्त हुने र परलोकमा समेत पुण्य मिल्ने धार्मिक मान्यता छ। यसै अवसरमा प्याः थ्वँ अजिमा अर्थात् शीतला माईको दर्शन र पूजा गर्ने भक्तजनको पनि उपस्थिति रहने गर्छ।

जयप्रकाश मल्लदेखि रणबहादुर शाहसम्मको बाइसधाराको इतिहास

बालाजुको बाइसधारा मल्लकालीन ऐतिहासिक सम्पदा हो। उपलब्ध ऐतिहासिक विवरणअनुसार नेपाल संवत् ८७५ मा कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्लले यहाँ २१ वटा ढुंगेधारा निर्माण गराएका थिए।

पछि विक्रम संवत् १८५५ मा राजा रणबहादुर शाहले अर्को ठूलो ढुंगेधारा थपेपछि २२ वटा धारा बनेका हुन्। यही कारण यो स्थान बाइसधाराका नामले प्रख्यात भएको मानिन्छ।

बाइसधारा धार्मिक स्नान, जात्रा, मेला र सांस्कृतिक गतिविधिको केन्द्रका रूपमा विकसित हुँदै आएको छ। यस क्षेत्रमा रहेका देवीदेवताका पीठले बालाजुलाई धार्मिक पर्यटनको दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण बनाएका छन्।

स्वयम्भू पुराण, विपस्वी बुद्ध र नागार्जुन पर्वतको किंवदन्ती

ल्हुति पूर्णिमाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित छ। स्वयम्भू पुराणमा आधारित किंवदन्तीअनुसार महामञ्जुश्री बोधिसत्त्व केसिनी र उपकेसिनीलगायत देवीहरूसहित पञ्चशील पर्वत पार गर्दै नेपाल उपत्यका आएका थिए।

त्यतिबेला काठमाडौं उपत्यका विशाल जलाशयका रूपमा रहेको मानिन्छ। महामञ्जुश्रीले नगरकोट क्षेत्रमा बसेर उपत्यकाको पानी निकास गर्ने उपायबारे विचार गरेको धार्मिक कथा छ।

पछि उपत्यकाको पानी सुकेपछि विपस्वी बुद्धले कमलको फूल रोपेर 'ॐ नमोरत्नत्रयाय' मन्त्र उच्चारण गर्दा स्वयम्भू ज्योतिरूपमा प्रकट भएको किंवदन्ती पाइन्छ। यस घटनाको स्मरणमा ल्हुति पूर्णिमा मनाउने गरिएको भन्ने धार्मिक जनश्रुति छ।

विपस्वी बुद्धले ध्यान गरेको स्थानलाई 'जातमात्रोच्च' भनिएको र कालान्तरमा अपभ्रंश हुँदै 'जामाच्व' नाम प्रचलनमा आएको भन्ने स्थानीय भनाइ छ।

जामाच्व पर्वतसँग महायानी बौद्ध दार्शनिक आचार्य नागार्जुनको ध्यान तथा साधनाको कथा पनि जोडिएको छ। उनले यस पर्वतको गुफामा ध्यान–साधना गरी सिद्धि प्राप्त गरेको धार्मिक किंवदन्तीका कारण यस क्षेत्रलाई नागार्जुन पर्वतका रूपमा चिनिन थालेको मानिन्छ।

दिवंगत आत्माको नाममा दीप प्रज्वलन

ल्हुति पूर्णिमाको अघिल्लो दिनदेखि नै बालाजु तथा आसपासका बौद्ध धार्मिक स्थलमा भक्तजन पुग्ने गर्छन्। रातभर दिवंगत आफन्तको आत्माको शान्ति र मुक्तिको कामना गर्दै बत्ती बाल्ने परम्परा छ।

पूर्णिमाको बिहान सबेरै बाइसधारामा स्नान गरी स्वयम्भू स्तूपको ज्योतिको दर्शन गर्ने र त्यसपछि नागार्जुन स्तूप पुगेर दिवंगत आफन्तका नाममा पुनः दीप प्रज्वलन गर्ने चलन रहिआएको छ।

यसरी बाइसधाराको स्नान, स्वयम्भूको दर्शन र नागार्जुनमा दीप प्रज्वलनलाई एउटै धार्मिक यात्राका रूपमा लिइन्छ। यस परम्पराले हिन्दू र बौद्ध धार्मिक संस्कृतिबीचको ऐतिहासिक सम्बन्ध तथा सहअस्तित्वलाई समेत प्रतिबिम्बित गर्छ।

कडेल्चोक भगवती र मनमैजु जात्राको सम्बन्ध

बालाजुको ल्हुति पूर्णिमासँग नुवाकोटको कडेल्चोक भगवतीको परम्परा पनि जोडिएको छ। पुरानो विवरणअनुसार ल्हुति पूर्णिमाको अवसरमा कडेल्चोक भगवतीलाई बालाजु ल्याएर हालको सेतोपाटीमा राख्ने चलन थियो।

त्यहाँ हवन तथा राँगाको बलिसहित देवीको विशेष पूजा गरिन्थ्यो। पूजापछि केही दिनसम्म भगवतीलाई बालाजुमै राख्ने परम्परा रहेको उल्लेख पाइन्छ।

यसैगरी मनमैजु देवीको जात्रा पनि ल्हुति पूर्णिमासँग सम्बन्धित छ। ल्हुति पूर्णिमाको मेलासँगै मनमैजु देवीको जात्रा सुरु हुने परम्परा रहेको छ। यस दिन बाइसधारामा स्नान गरी मनमैजु देवीको दर्शन गरेमा आफूले चिताएको कुरा पूरा हुने जनविश्वास छ।

यसले बालाजुको ल्हुति पूर्णिमा एउटा स्थानीय स्नान मेला मात्र नभई काठमाडौं उपत्यका र नुवाकोटसम्मका धार्मिक पीठ, जात्रा र सांस्कृतिक परम्परालाई जोड्ने पर्व भएको देखाउँछ।

संकटमा पर्दै गुठी परम्परा र सांस्कृतिक सम्पदा

प्याः थ्वँ अजिमाको पहिचानसँग जोडिएको दृष्टि लेखन, तान्त्रिक पूजा, थ्वँ अर्पण र परम्परागत भोग व्यवस्थापन गुठी संस्कृतिमा आधारित छन्। यस्ता परम्परा पुस्तौँदेखि निश्चित समुदायका सदस्यले आफ्नो जिम्मेवारी र धार्मिक कर्तव्यका रूपमा निर्वाह गर्दै आएका छन्।

नेपालको गुठी प्रणालीले मन्दिर, जात्रा, पर्व, धार्मिक जग्गा, मूर्तिकला, संगीत र परम्परागत सीपको संरक्षणमा ऐतिहासिक भूमिका खेलेको छ। गुठी केवल आर्थिक वा प्रशासनिक संस्था होइन, समुदायको सामूहिक पहिचान र सांस्कृतिक निरन्तरताको आधार पनि हो।

तर पछिल्लो समय गुठी जग्गाको अतिक्रमण, परम्परागत सम्पत्तिको व्यवस्थापनमा समस्या, प्रशासनिक जटिलता र युवा पुस्तामा पुराना सीप तथा जिम्मेवारी हस्तान्तरण हुन नसक्ने चुनौती देखिएका छन्।

स्थानीय सांस्कृतिक परम्परा संरक्षणमा संलग्न व्यक्तिहरूले गुठी व्यवस्थापन, परम्परागत कलाकारको सम्मान, आर्थिक स्रोतको सुनिश्चितता र नयाँ पुस्तालाई धार्मिक विधि तथा सीप सिकाउने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँदै आएका छन्।

प्याः थ्वँ अजिमाको दृष्टि लेखनजस्ता विशिष्ट परम्पराको संरक्षणका लागि पुँ अर्थात् चित्रकार समुदायको योगदानको अभिलेखीकरण पनि उत्तिकै आवश्यक छ। यस्ता विधि सञ्चालन गर्ने गुठियार, पुजारी र परम्परागत कलाकारको अनुभव तथा मौखिक इतिहास संकलन नगर्ने हो भने भविष्यमा यी सांस्कृतिक अभ्यासको वास्तविक स्वरूप हराउन सक्छ।

संरक्षणको जिम्मेवारी राज्य र समुदाय दुवैको

काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक पहिचान मन्दिर, दरबार र ढुंगेधारामा मात्र सीमित छैन। ती सम्पदासँग जोडिएका जात्रा, गुठी, तान्त्रिक विधि, मौखिक किंवदन्ती र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका सीप पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।

प्याः थ्वँ अजिमाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचान जोगाउन मन्दिरको भौतिक संरक्षणसँगै दृष्टि लेखन परम्परा, गुठीको संस्थागत सुदृढीकरण, स्थानीय नेवारी भाषिक इतिहास र पूजा विधिको अभिलेखीकरण आवश्यक छ।

प्याः थ्वँ अजिमा केवल बालाजुको एउटा मन्दिर होइनन्। उनी नेवार समुदायको मातृशक्ति उपासना, तान्त्रिक धार्मिक परम्परा, महामारीबाट सुरक्षाको ऐतिहासिक जनविश्वास र पुँ चित्रकार समुदायको विशिष्ट कलासँग जोडिएको जीवित सांस्कृतिक धरोहर हुन्। यो सम्पदा जोगाउनु भनेको एउटा देवीपीठको संरक्षण मात्र नभई काठमाडौंको मौलिक सभ्यता र पुस्तौँदेखिको सांस्कृतिक स्मृतिको संरक्षण गर्नु पनि हो।