पारोबाट सुन बनाउन सफल भएको अमेरिकी स्टार्टअपको दाबी, प्रविधि पुष्टि हुन बाँकी

काठमाडौं, कात्तिक ९ — अमेरिकी स्टार्टअप कम्पनी म्याराथन फ्युजनले पारो (मर्करी) बाट वास्तविक सुन उत्पादन गरेको दाबी गरेको छ। कम्पनीका अनुसार आणविक फ्युजनबाट उत्पन्न न्युट्रोनको प्रयोग गरी पारोलाई सुनमा रूपान्तरण गरिएको हो। यद्यपि, कम्पनीको दाबी स्वतन्त्र वैज्ञानिक परीक्षण तथा सहकर्मी समीक्षित अनुसन्धानबाट पुष्टि हुन बाँकी छ।

टाइम्स अफ इन्डियाको २३ अक्टोबर २०२६ मा प्रकाशित समाचारअनुसार म्याराथन फ्युजनले अक्टोबर २१ मा आफ्नो परीक्षणबारे जानकारी सार्वजनिक गरेको थियो। कम्पनीले यस प्रक्रियाबाट सुन उत्पादन गर्ने दर सन् २०२५ मा युरोपेली आणविक अनुसन्धान संस्था (सर्न) ले हासिल गरेको उपलब्धिभन्दा १० गुणा बढी भएको दाबीसमेत गरेको छ। तर, कति मात्रामा सुन उत्पादन भयो भन्ने विवरण सार्वजनिक गरिएको छैन।

आणविक प्रतिक्रियाबाट कसरी बन्छ सुन?

यस प्रक्रियालाई वैज्ञानिक भाषामा ‘न्युक्लियर ट्रान्सम्युटेसन’ भनिन्छ। सामान्य रासायनिक प्रतिक्रियाले कुनै तत्वलाई अर्को तत्वमा बदल्न सक्दैन। तर आणविक प्रतिक्रियामार्फत परमाणुको केन्द्रकमा परिवर्तन गर्दा एउटा तत्व अर्को तत्वमा रूपान्तरण हुन सक्छ।

कम्पनीले मर्करी–१९८ मा उच्च ऊर्जायुक्त न्युट्रोन प्रहार गर्दा मर्करी–१९७ बन्ने र त्यसपछि हुने रेडियोधर्मी क्षयबाट स्थिर सुन–१९७ प्राप्त हुने प्रक्रिया प्रयोग गरेको जनाएको छ। सुन–१९७ प्राकृतिक सुनकै स्थिर समस्थानिक हो। कम्पनीले जस्तामा न्युट्रोन प्रयोग गरी चिकित्सा क्षेत्रमा उपयोगी हुने तामाका रेडियोधर्मी समस्थानिकसमेत उत्पादन गरेको दाबी गरेको छ।

एक वर्षमा दुई टन सुन उत्पादन सम्भव?

कम्पनीले सन् २०२५ मा प्रस्तुत गरेको सैद्धान्तिक अध्ययनमा एक गिगावाट क्षमताको फ्युजन ऊर्जा केन्द्रबाट वार्षिक करिब दुई टन सुन उत्पादन गर्न सकिने अनुमान गरेको थियो। त्यसका लागि रिएक्टरमा तरल पारो प्रयोग गर्ने विशेष संरचना प्रस्ताव गरिएको छ। तर यो व्यावसायिक उत्पादनबाट प्रमाणित भएको परिणाम नभई सैद्धान्तिक प्रक्षेपण मात्र हो।

हालसम्म व्यावसायिक स्तरमा विद्युत् उत्पादन गरिरहेको फ्युजन ऊर्जा केन्द्र सञ्चालनमा आएको छैन। पारो र आणविक विकिरणको सुरक्षित व्यवस्थापन, उत्पादन लागत तथा सुनको शुद्धता परीक्षण पनि प्रमुख चुनौती हुन्।

सुनको मूल्य तत्काल घट्ने सम्भावना छैन

सर्नको लार्ज ह्याड्रोन कोलाइडरमा गरिएको प्रयोगबाट तीन वर्षमा अनुमानित २९ पिकोग्राम सुनका केन्द्रक बनेका थिए। ती अत्यन्तै सूक्ष्म परिमाणका थिए र अस्थिर पनि थिए। म्याराथन फ्युजनको विधि भने फरक छ।

प्रविधि सफल भए पनि ठूलो परिमाणमा सस्तो सुन उत्पादन गर्न सकिने अवस्था प्रमाणित भएको छैन। त्यसैले यस दाबीका आधारमा तत्काल विश्व बजारमा सुनको मूल्य घट्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।