आज महानवमी : घरघरमा दुर्गा भवानीको पूजा, शक्तिपीठमा बलि र हातहतियारको आराधना

काठमाडौं, कात्तिक ४। बडादसैँको नवौँ दिन महानवमी आज देशभर दुर्गा भवानीको विशेष पूजाआराधना, हवन, बलि तथा विभिन्न यन्त्र, उपकरण र हातहतियारको पूजा गरी मनाइँदैछ। आश्विन शुक्ल नवमीका दिन मनाइने यस पर्वलाई हिन्दू धर्मावलम्बीले शक्ति, साहस, विजय र दुष्ट शक्तिमाथि सत्यको जितको प्रतीकका रूपमा लिने गरेका छन्।

महानवमीका अवसरमा घरघरका दसैँघर, देवी मन्दिर, शक्तिपीठ तथा कोतहरूमा विशेष पूजा गरिन्छ। घटस्थापनाका दिन जमरा राखेर सुरु गरिएको नवरात्रको पूजाआराधनाअन्तर्गत आज जमरा देवीलाई अर्पण गर्ने, दुर्गा सप्तशती अर्थात् चण्डी पाठ गर्ने, देवी स्तोत्र वाचन गर्ने तथा हवन गर्ने परम्परा छ। धार्मिक विधिअनुसार कतिपय स्थानमा बोका, राँगा, हाँस तथा कुखुराको बलि दिइन्छ भने बलि नदिने परिवारले फलफूल, नरिवल र अन्य शाकाहारी सामग्री चढाएर देवीको आराधना गर्छन्।

वैदिक तथा पौराणिक मान्यतामा महानवमी

महानवमीको धार्मिक महत्त्व देवीमाहात्म्य तथा मार्कण्डेय पुराणमा वर्णित देवी दुर्गाको महिमासँग जोडिएको छ। हिन्दू पौराणिक आख्यानअनुसार महिषासुर नामक शक्तिशाली असुरले देवताहरूलाई पराजित गरी स्वर्गमा आफ्नो अधिकार जमाएपछि देवताहरूको सामूहिक तेजबाट देवी दुर्गाको उत्पत्ति भएको थियो। देवताहरूले प्रदान गरेका अस्त्रशस्त्र धारण गरेकी दुर्गाले महिषासुरसँग लामो युद्ध गरी उसको वध गरेको कथाले अधर्ममाथि धर्मको विजयलाई प्रतिनिधित्व गर्छ।

त्यस्तै, देवीमाहात्म्यमा वर्णित रक्तबीज नामक असुरको वधको प्रसङ्ग पनि महानवमीसँग जोडेर स्मरण गरिन्छ। रक्तबीजको शरीरबाट झरेको प्रत्येक रगतको थोपाबाट अर्को असुर उत्पन्न हुने वरदानका कारण उसलाई पराजित गर्न कठिन भएको कथामा देवी चामुण्डाले उसको रक्त जमिनमा खस्न नदिई वध गरेको वर्णन पाइन्छ। यस आख्यानलाई दुष्टता, अहङ्कार र विनाशकारी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

यी प्रसङ्गहरू धार्मिक ग्रन्थमा वर्णित पौराणिक आख्यान हुन्। महानवमीको पूजा परम्परा यिनै देवीमहिमा, शक्ति आराधना र विजयको भावनासँग सम्बन्धित छ।

कहाँ र कसरी मनाइन्छ महानवमी?

काठमाडौं उपत्यकादेखि देशका विभिन्न जिल्लाका शक्तिपीठ, देवी मन्दिर र घरपरिवारमा आआफ्नो परम्पराअनुसार महानवमी मनाइन्छ। विशेषगरी काठमाडौंको हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा रहेको तलेजु भवानी मन्दिर महानवमीका दिन सर्वसाधारणका लागि खुला गरिने भएकाले भक्तजनको विशेष उपस्थिति रहने गर्छ। तलेजु भवानीलाई उपत्यकाका ऐतिहासिक राजपरम्परा र शक्ति आराधनासँग जोडेर पूजा गर्ने चलन छ।

दसैँघर तथा कोतमा गरिने बलिपूजा परम्परागत रूपमा राज्यको रक्षा, शक्ति र विजयको कामनासँग सम्बन्धित छ। नेपाली सेनालगायत सुरक्षा निकायमा हातहतियार तथा भण्डारको पूजा गर्ने परम्परालाई कोतपूजा भनिन्छ। यस दिन विभिन्न स्थानमा सवारीसाधन, औजार, कलपुर्जा, मेसिनरी तथा काममा प्रयोग हुने उपकरणको पूजा गर्ने चलनसमेत छ।

काठमाडौं उपत्यकाका नेवार समुदायमा पनि महानवमीको छुट्टै सांस्कृतिक महत्त्व छ। परम्पराअनुसार विभिन्न देवीदेवताको पूजा, बलि तथा विशेष भोज आयोजना गरिन्छ। कतिपय समुदायमा भीमसेनको पूजा गर्ने चलनसमेत छ। यस्ता अभ्यासले उपत्यकाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई उजागर गर्छन्।

नवदुर्गाको अन्तिम दिन, विजयादशमीको तयारी

नवरात्रका नौ दिनलाई देवी दुर्गाका नौ स्वरूपको आराधनाका रूपमा लिइन्छ। महानवमीमा नवौँ स्वरूप सिद्धिदात्रीको पूजा गर्ने परम्परा पनि प्रचलित छ। देवी सिद्धिदात्रीलाई सिद्धि, ज्ञान, कल्याण र आध्यात्मिक उन्नतिकी प्रतीक मानिन्छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार महानवमीमा गरिने पूजा, हवन र प्रार्थनाले परिवारमा सुख, शान्ति, समृद्धि तथा सुरक्षा प्राप्त हुन्छ। यद्यपि पूजा विधि, बलि दिने वा नदिने चलन र देवीदेवताको आराधनाका तरिका समुदाय, क्षेत्र र पारिवारिक परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छन्।

महानवमीसँगै दसैँको प्रमुख दिन विजयादशमीको तयारी पनि तीव्र हुन्छ। भोलिपल्ट दशमीका दिन मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ। यसरी महानवमी शक्ति आराधना र धार्मिक अनुष्ठानको दिन हो भने विजयादशमी पारिवारिक भेटघाट, आशीर्वाद र विजयको उत्सवका रूपमा मनाइन्छ।