महेश्वर महर्जन
काठमाडौँ । प्रशान्त महासागरको सतह असामान्य रूपमा तातिने जलवायु अवस्था एल निनो एक प्राकृतिक मौसम चक्र हो, जसले विश्वभरको मौसम प्रणालीलाई प्रभावित गर्ने गर्दछ। यसै प्रणालीको भित्र “एल निनो” र “सुपर एल निनो” दुई फरक स्तरका अवस्था हुन्।
सामान्य भाषामा बुझ्दा, एल निनो भनेको प्रशान्त महासागर सामान्यभन्दा तातो हुने अवस्था हो। तर जब यो तापक्रम अत्यधिक बढेर असामान्य रूपमा शक्तिशाली हुन्छ, त्यसलाई “सुपर एल निनो” भनिन्छ। अर्थात्, सुपर एल निनो भनेको एल निनोको निकै बलियो रूप हो, जसको असर धेरै गम्भीर हुन्छ।
विश्वव्यापी प्रभाव
एल निनो वा सुपर एल निनो दुवै अवस्थामा विश्व मौसम प्रणालीमा ठूलो परिवर्तन देखिन्छ। दक्षिण अमेरिकाको पश्चिमी तटीय क्षेत्र, विशेषगरी पेरु र इक्वेडरमा अत्यधिक वर्षा, बाढी र पहिरोको जोखिम बढ्ने गर्दछ। अर्कोतर्फ अष्ट्रेलिया र इन्डोनेशियामा लामो खडेरी, पानीको अभाव र वन डढेलोको समस्या देखिने गर्दछ।
विश्वका धेरै क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि भई गर्मीको लहर तीव्र हुने, कृषि उत्पादन घट्ने तथा जलस्रोतमा दबाब बढ्ने गर्दछ।
नेपालमा प्रभाव
नेपालमा एल निनो वा सुपर एल निनो दुवै अवस्थामा मुख्य असर मनसुन प्रणालीमा पर्ने गर्दछ। सामान्य एल निनो हुँदा मनसुन केही कमजोर हुन सक्छ भने सुपर एल निनो हुँदा असर अझ तीव्र हुन्छ।
यस अवस्थामा वर्षा कम हुने, मनसुन ढिलो सुरु हुने तथा लामो सुख्खा अवधि देखिन सक्छ। यसको प्रत्यक्ष असर कृषि क्षेत्रमा पर्छ। धान रोपाइँ प्रभावित हुने, उत्पादन घट्ने, सिँचाइको अभाव हुने तथा खानेपानी संकट बढ्ने सम्भावना रहन्छ।
त्यसैगरी तापक्रम वृद्धि भई तराई क्षेत्रमा अत्यधिक गर्मी, वन क्षेत्रमा डढेलो र हिमाली क्षेत्रमा हिमपात कम हुने अवस्था देखिन सक्छ, जसले जलस्रोत र वातावरणीय सन्तुलनमा असर पार्न सक्छ।
