रूस–युक्रेन युद्ध : ४ वर्षभन्दा लामो संघर्ष, किन सुरु भयो र कति भयो क्षति ?

काठमाडौं । रूस–युक्रेन युद्धले चार वर्षभन्दा बढी समय पार गरिसकेको छ। पछिल्लो समय युद्धभूमिमा ठूलो परिवर्तन नदेखिए पनि रूसले युक्रेनका सहर, ऊर्जा संरचना र महत्वपूर्ण पूर्वाधारमा क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन आक्रमण तीव्र बनाएको छ। अक्टोबर ७ मा भएको पछिल्लो ठूलो आक्रमणमा मात्रै कम्तीमा २८ जनाको मृत्यु र १०० भन्दा बढी घाइते भएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन्।

युद्ध कहिले र किन सुरु भयो ?

रूस र युक्रेनबीचको वर्तमान युद्धको जरो सन् २०१४ मै पुगेको थियो। तत्कालीन युक्रेनी राष्ट्रपति भिक्टर यानुकोभिचले युरोपेली संघसँगको सम्झौता अघि नबढाउने निर्णय गरेपछि ‘युरोमैदान’ आन्दोलन सुरु भयो। राजनीतिक परिवर्तनपछि रूसले क्रिमियामा आफ्नो नियन्त्रण कायम गर्‍यो भने पूर्वी युक्रेनको डोनेत्स्क र लुहान्स्क क्षेत्रमा रूस समर्थित सशस्त्र समूह र युक्रेनी सेनाबीच युद्ध सुरु भयो। सन् २०१४ र २०१५ का मिन्स्क सम्झौताले युद्ध रोक्ने प्रयास गरे पनि स्थायी समाधान हुन सकेन।

तनावको अर्को प्रमुख कारण युक्रेनको पश्चिमतर्फ बढ्दो झुकाव, युरोपेली संघ र नाटोसँगको सम्बन्ध तथा रूसको आफ्नो सुरक्षा प्रभावक्षेत्र जोगाउने चाहना थियो। रूसले नाटोको विस्तार र पश्चिमी सैन्य प्रभावलाई आफ्नो सुरक्षाका लागि खतरा भन्दै आएको थियो। युक्रेनले भने आफ्नो विदेश नीति र गठबन्धन रोज्ने अधिकार सार्वभौम राष्ट्रको अधिकार भएको बताउँदै आएको छ।

पूर्णस्तरको युद्ध कसरी सुरु भयो ?

रूसले २४ फेब्रुअरी २०२२ मा युक्रेनमाथि पूर्णस्तरको सैन्य आक्रमण सुरु गर्‍यो। रूसले त्यसलाई ‘विशेष सैन्य अभियान’ भन्दै डोनेट्स्क–लुहान्स्कका मानिसको सुरक्षा, युक्रेनको सैन्य क्षमता कमजोर बनाउने तथा पश्चिमी प्रभावबाट रूसलाई जोगाउने उद्देश्यसँग जोडेको थियो। संयुक्त राष्ट्रसंघीय विवरणअनुसार आक्रमणसँगै रूसले युक्रेनी राजनीतिक नेतृत्व परिवर्तन, पश्चिममुखी नीतिमा परिवर्तन र रुसी क्षेत्रीय दाबी स्वीकार गर्नुपर्ने मागसमेत अघि सारेको थियो।

युक्रेन र उसका पश्चिमी सहयोगीहरूले भने रूसको आक्रमणलाई सार्वभौम राष्ट्रमाथिको आक्रमण र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको उल्लंघन भन्दै विरोध गर्दै आएका छन्।

हालसम्म कति मानिस मारिए ?

युद्धमा मृत्युको वास्तविक संख्या यकिन गर्न कठिन छ। दुवै पक्षले सैनिक क्षतिको पूर्ण विवरण सार्वजनिक नगरेकाले विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संस्था र गुप्तचर निकायका अनुमान फरक–फरक छन्।

संयुक्त राष्ट्रसंघको अभिलेखअनुसार सन् २०२६ को मध्यसम्म मात्रै युक्रेनमा १७ हजारभन्दा बढी सर्वसाधारणको मृत्यु र करिब ५४ हजार घाइते भएका थिए। सन् २०२६ को पहिलो सात महिनामै हजारौँ सर्वसाधारण हताहत भएका छन्। जुलाई २०२६ मा मात्रै कम्तीमा ४३७ सर्वसाधारण मारिए र २,६१० जना घाइते भए।

सैनिकतर्फ भने क्षति अझ ठूलो छ। विभिन्न पश्चिमी अनुमानअनुसार सन् २०२६ सम्म रूसतर्फ १० लाखभन्दा बढी सैनिक हताहत भएको अनुमान छ, जसमा मृत्युको संख्या स्रोतअनुसार करिब ४ लाखदेखि ५ लाखसम्म पुग्न सक्ने बताइएको छ। युक्रेनतर्फ पनि लाखौँ सैनिक मारिएका, घाइते वा बेपत्ता भएको अनुमान छ। यी सैन्य संख्या स्वतन्त्र रूपमा पूर्णरूपमा पुष्टि भएका भने होइनन्।

युक्रेनमा कति भौतिक क्षति भयो ?

विश्व बैंक, संयुक्त राष्ट्रसंघ, युरोपेली संघ र युक्रेन सरकारको संयुक्त मूल्यांकनअनुसार सन् २०२५ को अन्त्यसम्म युक्रेनमा प्रत्यक्ष भौतिक क्षति १ खर्ब ९५ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी पुगेको थियो।

युद्धपछि युक्रेन पुनर्निर्माण गर्न आगामी १० वर्षमा करिब ५ खर्ब ८८ अर्ब अमेरिकी डलर आवश्यक पर्ने अनुमान गरिएको छ। आवास, यातायात र ऊर्जा क्षेत्र सबैभन्दा बढी प्रभावित भएका छन्। करिब १४ प्रतिशत आवास क्षतिग्रस्त वा ध्वस्त भएको र ३० लाखभन्दा बढी घरपरिवार प्रभावित भएको आकलन छ।

किन अझै रोकिएको छैन युद्ध ?

युक्रेन पश्चिमी देशबाट सैन्य तथा आर्थिक सहयोग पाइरहेको छ भने रूससँग ठूलो सैन्य क्षमता, जनशक्ति र हतियार उत्पादन क्षमता छ। युद्धभूमिमा निर्णायक सफलता हासिल गर्न नसकेपछि दुवै पक्षले लामो दूरीका क्षेप्यास्त्र, ड्रोन र ऊर्जा पूर्वाधारलाई निशाना बनाउने रणनीति तीव्र बनाएका छन्।

पछिल्लो समय शान्ति वार्ताका प्रयास भइरहे पनि युद्धविरामका प्रमुख सर्तमा रूस र युक्रेनबीच अझै गहिरो मतभेद छ। त्यसैले चार वर्षभन्दा लामो युद्धको अन्त्य कहिले हुन्छ भन्ने अझै निश्चित छैन।