आज नानीचा याः : इन्द्रजात्राको अन्तिम रथयात्रा, यस्तो छ इतिहास र रोचक किंवदन्ती

काठमाडौं । काठमाडौंको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पर्व इन्द्रजात्राअन्तर्गत आज नानीचा याः मनाइँदैछ। इन्द्रजात्राको अन्तिम दिन मनाइने नानीचा याःमा जीवित देवी कुमारी, गणेश र भैरवको रथयात्रा गरिन्छ। यससँगै आठ दिनसम्म चल्ने येँया अर्थात् इन्द्रजात्राको मुख्य रथयात्रा चरण सम्पन्न हुन्छ।

नानीचा याःलाई नेपाल भाषामा इन्द्रजात्राको अन्तिम रथयात्राका रूपमा बुझिन्छ। यस दिन रथ वसन्तपुरबाट प्याफल, यट्खा, नरदेवी, किलागल, भेडासिंह, इन्द्रचोक, मखनलगायत पुरानो काठमाडौंका बस्ती हुँदै पुनः वसन्तपुर पुर्‍याइन्छ। त्यसपछि शुभसाइतमा यःसिं अर्थात् इन्द्रध्वज ढालेर बागमतीमा विसर्जन गरिएसँगै इन्द्रजात्रा औपचारिक रूपमा सम्पन्न भएको मानिन्छ।

नानीचा याः नाम कसरी रह्यो ? यसबारे प्रचलित जनश्रुतिअनुसार राजा जयप्रकाश मल्लसँग जोडिएकी ‘नानीचा’ नामकी युवती किलागल क्षेत्रमा बस्ने गर्थिन्। इन्द्रजात्राको रथ आफ्नो घरअगाडिबाट पनि घुमाउनुपर्ने उनको आग्रहपछि जयप्रकाश मल्लले रथयात्रा थप एक दिन गर्ने व्यवस्था गरेको र त्यसैबाट ‘नानीचा याः’ नाम रहन गएको किंवदन्ती छ। यो विवरणलाई इतिहासभन्दा बढी जनश्रुति तथा सांस्कृतिक कथाका रूपमा लिइन्छ।

ऐतिहासिक रूपमा भने जयप्रकाश मल्लले इन्द्रजात्रामा कुमारीको रथयात्रा समावेश गरेको मानिन्छ। कुमारी जात्रा सुरु भएपछि इन्द्रजात्रा अझ भव्य बनेको इतिहास तथा संस्कृतिविद्हरूको भनाइ छ।

इन्द्रजात्राको मूल किंवदन्ती भने स्वर्गका राजा इन्द्रसँग जोडिएको छ। आफ्नी आमा वसुन्धराको व्रतका लागि पारिजात फूल लिन पृथ्वीमा आएका इन्द्रलाई काठमाडौंवासीले चोर ठानी समातेको र पछि उनको पहिचान खुलेपछि मुक्त गरेको जनश्रुति छ। यही कथासँग इन्द्रध्वज, पूजा र जात्राका विभिन्न परम्परा जोडिएका छन्।

यसरी नानीचा याः केवल रथ तान्ने दिन मात्र नभई काठमाडौंको इतिहास, नेवाः संस्कृति, जनश्रुति र पुस्तौँदेखि चलिआएको सामुदायिक परम्पराको संगमका रूपमा मनाइँदै आएको छ।