लामखुट्टेले इन्फ्रारेड ताप किरणबाट मानिसलाई पत्ता लगाउँछ — लामो कपडाले बचाउँछ

लामखुट्टेले मानिसलाई कसरी पत्ता लगाउँछ र टोक्छ भन्ने रहस्य वैज्ञानिकहरूले नयाँ रूपमा उद्घाटन गरेका छन्। अमेरिकाको युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्निया, सान्टा बार्बारा (UCSB) का अनुसन्धानकर्ताहरूले पत्ता लगाएका छन् कि लामखुट्टेले मानव छालाबाट निस्कने तापीय इन्फ्रारेड (Thermal Infrared) विकिरणलाई पनि एउटा संवेदनाका रूपमा प्रयोग गरी मानिसको सिकार खोज्छ। यो अध्ययन प्रतिष्ठित जर्नल Nature मा प्रकाशित भएको छ।

के हो तापीय इन्फ्रारेड?

इन्फ्रारेड ताप तीन प्रकारले स्थानान्तरण हुन्छ — संवहन (convection), सञ्चालन (conduction) र विद्युत्चुम्बकीय तरंग (electromagnetic waves)। मानव शरीरले निरन्तर रूपमा इन्फ्रारेड तरंग उत्सर्जन गर्छ जुन करिब ७० सेन्टिमिटर (२.५ फिट) सम्म पुग्न सक्छ। यही इन्फ्रारेड विकिरणलाई लामखुट्टेले मानिसको उपस्थिति पत्ता लगाउन प्रयोग गर्ने नयाँ अनुसन्धानले देखाएको छ।

कसरी गरियो प्रयोग?

अनुसन्धानकर्ताहरूले मादा लामखुट्टेहरूलाई एउटा नियन्त्रित वातावरणमा राखे जहाँ दुवै क्षेत्रमा मानवीय गन्ध र श्वासबाट निस्कने CO2 उपलब्ध थियो, तर एउटा मात्र क्षेत्रमा छालाको तापक्रमसमान स्रोतबाट इन्फ्रारेड विकिरण थियो। परिणाम स्पष्ट थियो — इन्फ्रारेड भएको क्षेत्रमा लामखुट्टेको 'होस्ट खोज्ने व्यवहार' दोब्बर भयो।

विशेष कुरा के पाइयो भने इन्फ्रारेड एक्लैले कुनै असर गर्दैन — यो केवल CO2 र मानवीय गन्धसँग मिलेर मात्र प्रभावकारी हुन्छ।

लामखुट्टेले IR कसरी महसुस गर्छ?

लामखुट्टेको एन्टेनाको टुप्पोमा ताप-संवेदी न्युरोनहरू हुन्छन्। अनुसन्धानकर्ताहरूले ती टुप्पाहरू हटाएपछि लामखुट्टेले इन्फ्रारेड विकिरण पत्ता लगाउन असमर्थ भए। यसले पुष्टि गर्छ कि इन्फ्रारेड विकिरणले ती न्युरोनहरूलाई तताएर अप्रत्यक्ष रूपमा सक्रिय पार्छ।

किन महत्त्वपूर्ण छ यो खोज?

Aedes aegypti जातिको लामखुट्टेले डेङ्गी, पहेँलो ज्वरो र जिका जस्ता रोगहरू फैलाउँछ जसबाट वार्षिक १० करोडभन्दा बढी मानिस संक्रमित हुन्छन्। अर्को जाति Anopheles gambiae ले म्यालेरिया फैलाउँछ जसले वार्षिक ४ लाखभन्दा बढी मानिसको ज्यान लिन्छ। संसारको आधा जनसंख्या लामखुट्टेजन्य रोगको जोखिममा छ।

यस खोजले लामखुट्टेको पासो (mosquito trap) लाई अझ प्रभावकारी बनाउन मद्दत गर्न सक्छ — छालाको तापक्रमसमान इन्फ्रारेड स्रोत जोड्दा पासोमा लामखुट्टे बढी आकर्षित हुने सम्भावना छ।

लामो र फकफकी कपडा किन फाइदाजनक?

यो अनुसन्धानले यो पनि स्पष्ट पार्छ कि लामो र ढिलो कपडा किन टोकाइबाट बढी सुरक्षित हुन्छ। ढिलो कपडाले लामखुट्टेलाई छालासम्म पुग्न रोक्ने मात्र होइन, छाला र कपडाबीच इन्फ्रारेड विकिरण फैलिने ठाउँ पनि दिन्छ जसले लामखुट्टेलाई मानिसको उपस्थिति पत्ता लगाउन गाह्रो बनाउँछ।