रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्रा सुरु: वर्षा र सहकालको आस्था बोकेको परम्परा

काठमाडौं, वैशाख २१ गते। वर्षा र सहकालका देवता मानिने रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा आज ललितपुरको पुल्चोकबाट विधिवत रूपमा सुरु भएको छ। त:बहालस्थित मन्दिरमा विराजमान मच्छिन्द्रनाथको मूर्तिलाई खटमा राखी पुल्चोकमा निर्माण गरिएको विशाल रथमा विराजमान गराएपछि जात्राको औपचारिक सुरुवात गरिएको हो। अब आगामी दिनहरूमा रथलाई पाटन शहरका विभिन्न भाग हुँदै परिक्रमा गराइनेछ।

रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा नेपालकै सबैभन्दा लामो र ऐतिहासिक जात्रामध्ये एक मानिन्छ, जुन वैशाख शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु भई असार शुक्ल चौथीसम्म चल्ने परम्परा छ। करिब १६ सय वर्ष पुरानो यो जात्रा विशेषगरी पाटनको सांस्कृतिक पहिचानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

किंवदन्ती अनुसार, उपत्यकामा लामो समय वर्षा नहुँदा अनिकाल र संकट बढेपछि राजा नरेन्द्रदेव, तान्त्रिक बन्धुदत्त आचार्य र स्थानीय ज्यापुहरूको प्रयासमा भारतको कामरुप (आसाम) बाट मच्छिन्द्रनाथलाई नेपाल ल्याइएको विश्वास गरिन्छ। मच्छिन्द्रनाथलाई वर्षा र सहकालका देवता मानिन्छ। गोरखनाथसँग सम्बन्धित कथामा पनि नागहरूको मुक्तिसँगै वर्षा सुरु भएको उल्लेख पाइन्छ, जसले यो जात्रालाई धार्मिक रूपमा अझ गहिरो बनाएको छ।

ऐतिहासिक रूपमा यो जात्रा लिच्छवि र मल्लकालदेखि निरन्तर चल्दै आएको मानिन्छ। पछि राजा जयस्थिति मल्लले यसलाई वसन्त ऋतुमा सारेर व्यवस्थित रूप दिएका थिए। धार्मिक मात्र नभई सामाजिक रूपमा पनि यो जात्रा समुदायबीच एकता, सहकार्य र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक मानिन्छ।

रथ निर्माणदेखि तान्ने कार्यसम्म विभिन्न गुठी, समुदाय र परम्परागत समूहहरूको सक्रिय सहभागिता रहन्छ। यसले पाटनको सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक जीवनलाई अझ सुदृढ बनाएको छ।

आजबाट सुरु भएको रथयात्रा अब केही हप्ता उपत्यकाभर सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा अघि बढ्नेछ।