दसैँको परम्परागत रोटेपिङ लोप हुँदै : धार्मिक आस्था, सामूहिक खुसी र मौलिक संस्कृति संकटमा

काठमाडौं । बडादसैँको आगमनसँगै गाउँघरमा पहिले सुनिने पिङको चहलपहल, बालबालिकाको हर्षोल्लास र युवायुवतीको रमाइलो क्रमशः कम हुँदै गएको छ । कुनै समय दसैँको पहिचानजस्तै बनेका लिंगे पिङ र रोटेपिङ अहिले धेरै गाउँबस्तीमा समेत देखिन छाडेका छन् । आधुनिक मनोरञ्जनका साधन, सामाजिक सञ्जाल, बसाइँसराइ र सामूहिक रूपमा चाडपर्व मनाउने परम्परामा आएको परिवर्तनले नेपाली मौलिक संस्कृतिको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष ओझेलमा पर्दै गएको छ ।

दसैँमा पिङ खेल्नु केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र थिएन । यो परिवार, छिमेकी, साथीभाइ र विभिन्न पुस्तालाई एउटै ठाउँमा जोड्ने सामाजिक अवसर पनि थियो । पिङ राख्न बाँस, काठ, डोरी तथा अन्य सामग्री जुटाउनेदेखि त्यसलाई सजाउने र सञ्चालन गर्नेसम्मका काममा गाउँलेको सामूहिक सहभागिता हुन्थ्यो । पिङ तयार भएपछि बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म त्यहाँ पुग्थे । वर्षौँदेखि भेट नभएका साथीभाइबीच भेटघाट गर्ने अवसरसमेत पिङले जुटाउँथ्यो ।

रोटेपिङ के हो र किन घुमाइन्छ ?

रोटेपिङ परम्परागत रूपमा काठ, बाँस, डोरी तथा अन्य स्थानीय सामग्री प्रयोग गरेर बनाइने घुम्ने प्रकारको पिङ हो । यसको बनावट ठाउँ र स्थानीय परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ । सामान्यतः यसको मुख्य संरचना धुरी वा अक्षको सहायताले घुम्ने गरी बनाइन्छ । त्यसमा बस्ने वा समात्ने स्थानहरू राखिन्छन् र मानिसहरूले पालैपालो चढेर घुम्ने आनन्द लिन्छन् ।

रोटेपिङ घुमाउनुको मुख्य उद्देश्य मनोरञ्जन, उत्साह र सामूहिक रमाइलो हो । घुम्ने संरचनामा बसेर माथि–तल वा वरिपरि घुम्दा उत्पन्न हुने रोमाञ्चले बालबालिका र युवायुवतीलाई विशेष आकर्षित गर्छ । परम्परागत गाउँजीवनमा यस्तो पिङ बनाउन सीप, श्रम र सहकार्य आवश्यक पर्थ्यो । त्यसैले रोटेपिङ आफैँमा मनोरञ्जनको साधन मात्र नभई स्थानीय प्रविधि र सामुदायिक सीपको उदाहरण पनि हो ।

रोटेपिङलाई लिंगे पिङसँग एउटै ठान्नु हुँदैन । लिंगे पिङमा सामान्यतः चारैतिर गाडिएका बलिया बाँस वा काठमा डोरी बाँधेर पिङ खेलिन्छ भने रोटेपिङमा घुम्ने संरचना प्रयोग गरिन्छ । दुवैको दसैँसँग सम्बन्ध भए पनि बनावट र खेल्ने तरिका फरक हुन्छ ।

दसैँमा पिङ खेल्नुको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व

नेपाली समाजमा दसैँका बेला पिङ खेल्नुलाई लामो समयदेखि प्रचलित सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा लिइन्छ । विशेषगरी लिंगे पिङ खेल्दा एकपटक भए पनि जमिन छाड्नुपर्छ भन्ने जनविश्वास धेरै समुदायमा पाइन्छ । यसलाई दसैँको रमाइलो, उत्साह र पर्वको पूर्णतासँग जोडेर हेरिन्छ ।

तर पिङ खेल्नु अनिवार्य धार्मिक विधि हो वा नखेली दसैँ अपूर्ण हुन्छ भन्ने कुरा सबै समुदायमा समान रूपमा मान्य छैन । यसलाई शास्त्रीय धार्मिक अनुष्ठानभन्दा बढी लोकविश्वास र पुस्तौँदेखि चलिआएको सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ ।

दसैँलाई असत्यमाथि सत्य, अन्यायमाथि न्याय र आसुरी प्रवृत्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको पर्वका रूपमा मनाइन्छ । घटस्थापनादेखि सुरु हुने नवरात्रमा देवी दुर्गाको पूजा, आराधना र विजयको उत्सव मनाइन्छ । यही उल्लासपूर्ण समयलाई पिङ खेल्ने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र सामुदायिक सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसरका रूपमा पनि उपयोग गरिन्थ्यो ।

पिङको धार्मिक अर्थबारे विभिन्न स्थानीय व्याख्या हुन सक्छन् । यद्यपि रोटेपिङ घुमाउनुको कुनै एउटै सर्वमान्य शास्त्रीय धार्मिक कारण छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त आधार छैन । यसको महत्त्व मुख्यतः लोकपरम्परा, सामूहिक मनोरञ्जन र दसैँसँग जोडिएको सांस्कृतिक स्मृतिमा रहेको देखिन्छ ।