आज घटस्थापना : बडादशैं सुरु, घरघरमा जमरा राखिँदै; नौ दिनसम्म दुर्गा भवानीको पूजा

काठमाडौं, २५ असोज । नेपालीहरूको महान् चाड बडादशैं आज आइतबारदेखि सुरु भएको छ । आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन मनाइने घटस्थापनासँगै नौ दिनसम्म चल्ने नवरात्र आरम्भ भएको हो । आज देशभरका हिन्दु धर्मावलम्बीले घरघरमा विधिपूर्वक घट स्थापना गरी जौ छरेर जमरा राख्ने परम्परा छ ।

घटस्थापना बडादशैंको पहिलो दिन मात्र नभई शक्ति, आस्था, शुद्धता र असत्यमाथि सत्यको विजयको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ । यस दिन घरको पूजा कोठा वा छुट्टै पवित्र स्थानमा कलश स्थापना गरी दुर्गा भवानीको आह्वान गरिन्छ । त्यसपछि नवरात्रका नौ दिनसम्म देवीका विभिन्न स्वरूपको पूजा, आराधना तथा दुर्गा सप्तशती पाठ गर्ने धार्मिक परम्परा छ ।

घटस्थापनाको धार्मिक महत्व

हिन्दु धार्मिक मान्यताअनुसार घटस्थापनाबाट देवी दुर्गाको आराधना सुरु हुन्छ । ‘घट’ भन्नाले कलश वा पवित्र पात्र र ‘स्थापना’ भन्नाले स्थापित गर्नु भन्ने बुझिन्छ । यस दिन स्थापना गरिने कलशलाई देवीशक्तिको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ । कलशमा जल राखी विधिपूर्वक देवीदेवताको आह्वान गर्ने, दियो बाल्ने, धूपबत्ती गर्ने र पूजा गर्ने चलन छ ।

घटस्थापनाका दिन छरिएको जौको बीउबाट उम्रिने पहेँलो जमरालाई समृद्धि, उर्वरता, नयाँ जीवन र शुभताको प्रतीक मानिन्छ । यही जमरा विजयादशमीका दिन रातो टीकासँगै मान्यजनको हातबाट आशीर्वादस्वरूप ग्रहण गरिन्छ ।

नवरात्रका नौ दिनमा दुर्गाका शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कूष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री गरी नौ स्वरूपको आराधना गर्ने परम्परा छ । धार्मिक विश्वासअनुसार देवी दुर्गाको उपासनाले शक्ति, साहस, आत्मविश्वास र सकारात्मकताको भावना जागृत गराउँछ ।

आज कहाँ–कहाँ के–के हुन्छ?

१. घरघरमा घट स्थापना र जमरा रोपाइँ

आज बिहानै घर तथा दशैंघर सफा गरी पूजास्थलमा माटो वा बालुवा राखेर जौ छरिन्छ । कलश स्थापना गरी गणेश र दुर्गा भवानीको पूजा गरिन्छ । परिवारका सदस्यले दुर्गा पाठ, मन्त्रजप र आरती गर्ने परम्परा छ ।

जमरालाई प्रकाश कम पर्ने स्वच्छ स्थानमा राखिन्छ र आवश्यकताअनुसार पानी दिइन्छ । नौ दिनसम्म यसको स्याहार गरिन्छ । विजयादशमीका दिन यही जमरा टीकासँगै प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ ।

२. गुह्येश्वरी मन्दिर, काठमाडौं

पशुपतिनाथ क्षेत्रनजिक रहेको गुह्येश्वरी मन्दिर नेपालको प्रसिद्ध शक्तिपीठमध्ये एक हो । नवरात्रका अवसरमा यहाँ देवीको दर्शन र पूजाआराधना गर्न भक्तजन जाने गर्छन् । धार्मिक आस्थाका दृष्टिले यस क्षेत्रलाई विशेष महत्त्वका साथ हेरिन्छ ।

३. नक्साल भगवती र मैतीदेवी मन्दिर

काठमाडौंका नक्साल भगवती र मैतीदेवी मन्दिरमा पनि भक्तजनले दुर्गा भवानीको दर्शन तथा पूजाआराधना गर्ने परम्परा छ । नवरात्रका दिनमा देवीको दर्शन गरी परिवारको सुख, शान्ति, स्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गर्ने गरिन्छ ।

४. भद्रकाली तथा शोभा भगवती मन्दिर

काठमाडौंका भद्रकाली र शोभा भगवती मन्दिर पनि देवी आराधनाका लागि प्रसिद्ध छन् । यहाँ श्रद्धालुहरूले धूपदीप, पुष्प अर्पण तथा पूजाआराधना गरी देवीको आशीर्वाद लिने धार्मिक परम्परा छ ।

५. पलाञ्चोक भगवती, काभ्रेपलाञ्चोक

काभ्रेपलाञ्चोकमा रहेको पलाञ्चोक भगवती मन्दिर नेपालकै प्रसिद्ध देवीस्थलमध्ये एक हो । नवरात्रका अवसरमा यहाँ देवीको दर्शन तथा पूजाआराधना गर्ने धार्मिक परम्परा छ । यसबाहेक देशका विभिन्न जिल्लामा रहेका दुर्गा, भगवती र अन्य शक्तिपीठमा पनि नवरात्रभरि विशेष पूजा गरिन्छ ।

घटस्थापनाको पूजा कसरी गरिन्छ?

परम्परागत विधिअनुसार घटस्थापनाका लागि निम्न कार्य गरिन्छन् :

१. पूजास्थलको शुद्धीकरण : घरको पूजा कोठा वा दशैंघर सफा गरी पवित्र स्थान तयार गरिन्छ ।

२. जमरा राख्ने : सफा माटो वा बालुवामा जौ छरिन्छ । जौको जमरालाई धार्मिक परम्परामा विशेष महत्त्व दिइन्छ ।

३. कलश स्थापना : जल भरिएको कलशलाई विधिपूर्वक स्थापना गरी देवीदेवताको आह्वान गरिन्छ ।

४. गणेश तथा दुर्गा पूजा : गणेशको पूजा गरी दुर्गा भवानीको आराधना, धूपदीप र पुष्प अर्पण गरिन्छ ।

५. दुर्गा पाठ र सङ्कल्प : परिवारको सुख, शान्ति, स्वास्थ्य तथा कल्याणको कामना गर्दै नवरात्रभरि पूजा गर्ने सङ्कल्प गरिन्छ ।

६. जमराको संरक्षण : जमरालाई स्वच्छ स्थानमा राखी आवश्यकताअनुसार पानी दिइन्छ । विजयादशमीका दिन यही जमरा टीकासँगै ग्रहण गरिन्छ ।

धार्मिक विधिअनुसार घटस्थापनाको पूजा शुभसाइतमा गर्नु उत्तम मानिन्छ । विधि र पूजाको समय परिवारको परम्परा तथा पञ्चाङ्गअनुसार फरक हुन सक्छ ।

नवरात्रदेखि विजयादशमीसम्म के–के हुन्छ?

घटस्थापना : नवरात्रको पहिलो दिन । कलश स्थापना, जमरा रोपाइँ र दुर्गा भवानीको आराधना गरिन्छ ।

फूलपाती : दशैंघरमा फूलपाती भित्र्याउने तथा परम्पराअनुसार विशेष पूजा गर्ने गरिन्छ । यस दिनदेखि दशैंको रौनक थप बढ्ने गर्छ ।

महाअष्टमी : दुर्गा भवानीको विशेष पूजा तथा परम्पराअनुसार बलिपूजा गर्ने दिन । विभिन्न शक्तिपीठमा विशेष धार्मिक अनुष्ठान गरिन्छ ।

महानवमी : नवदुर्गाको विशेष आराधना गरिन्छ । कतिपय समुदायमा औजार, सवारीसाधन र विभिन्न उपकरणको पूजा गर्ने परम्परा छ ।

विजयादशमी : दशैंको प्रमुख दिन । देवी विसर्जनपछि रातो टीका र जमरा ग्रहण गरी मान्यजनबाट आशीर्वाद लिइन्छ । परिवार तथा आफन्तबीच भेटघाट, शुभकामना आदानप्रदान र पारिवारिक जमघट हुन्छ ।

दशैंको सांस्कृतिक र सामाजिक सन्देश

दशैं धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित पर्व होइन । यसले परिवारका सदस्यलाई एकै ठाउँमा भेला गराउने, टाढिएका आफन्तसँग सम्बन्ध नवीकरण गर्ने, मान्यजनको आशीर्वाद लिने र आपसी सद्भाव बढाउने अवसर प्रदान गर्छ ।

धार्मिक कथाअनुसार देवी दुर्गाले महिषासुरको वध गरेको प्रसङ्गलाई दुष्ट शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयका रूपमा व्याख्या गरिन्छ । त्यसैगरी विजयादशमीलाई सत्य, न्याय, साहस र धर्मको विजयको प्रतीक मानिन्छ ।

जमराको हरियाली, पूजास्थलको पवित्रता र नौ दिनसम्म गरिने साधनाले नयाँ सुरुवात, आत्मअनुशासन र सकारात्मक सोचको सन्देश दिने धार्मिक विश्वास छ । नेपालका विभिन्न समुदायमा दशैं मनाउने विधि फरक भए पनि पारिवारिक एकता, सद्भाव र शुभकामनाको पक्ष यसको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो ।

विजयादशमीको टीका साइत

यस वर्ष विजयादशमी कात्तिक ४ गते बुधबार परेको छ । टीका लगाउन इच्छुकका लागि उत्तम साइत बिहान १० बजेर २६ मिनेटमा रहेको छ । देवी विसर्जनको साइत बिहान ८ बजेर ४९ मिनेटमा रहेको विवरण सार्वजनिक भएको छ ।

यद्यपि, परिवारको परम्परा र स्थानीय पञ्चाङ्गअनुसार टीका तथा पूजाको विधि फरक हुन सक्छ ।

श्रद्धा, शक्ति र सद्भावको पर्व

घटस्थापनाले सुरु गराएको नवरात्रको मूल सन्देश शक्ति, श्रद्धा, सद्भाव र असल कर्मप्रतिको प्रतिबद्धता हो । आजको दिन घरघरमा जमरा रोप्दै र दुर्गा भवानीको आराधना गर्दै नेपाली समाज बडादशैंको उल्लासमा प्रवेश गरेको छ ।

बडादशैंले सबैमा सुख, शान्ति, समृद्धि र आपसी सद्भाव बढाओस् । सम्पूर्ण नेपालीमा घटस्थापना तथा बडादशैंको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना !