महेश्वर महर्जन
सिन्दुर जात्रा भक्तपुरको मध्यपुर थिमी क्षेत्रमा मनाइने अत्यन्त प्रसिद्ध, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक जात्रा हो, जुन बिस्केट जात्रा अन्तर्गत नयाँ वर्षको दोस्रो दिन (वैशाख २ गते) मनाइन्छ। यो जात्रा विशेषगरी थिमी क्षेत्रमा मात्र मनाइने भएकाले यसको मौलिकता र पहिचान अझै विशेष रहेको छ।
यस जात्रामा ३२ वटा खट (देवताको रथ) सहभागी हुन्छन्, जसमा थिमीका विभिन्न टोलका देवदेवीहरूलाई खटमा राखी नगर परिक्रमा गराइन्छ। मुख्य रूपमा बालकुमारी मन्दिरबाट जात्रा सुरु हुन्छ, जहाँ विभिन्न स्थानबाट ल्याइएका देवताका खटहरू एकत्रित गरिन्छन्। त्यसपछि धिमेबाजा, भुस्याबाजा, काँयाबाजाको धुनसँगै चिराग (बत्ती) बालेर जात्रा अघि बढाइन्छ।
जात्राको मुख्य आकर्षण भनेको सिन्दुर खेल्ने परम्परा हो। जात्रामा सहभागी भक्तजनहरूले एकअर्कालाई सिन्दुर दल्ने, छ्याप्ने र हर्षोल्लासका साथ रमाउने गर्छन्। प्रत्येक चोक, चौबाटो, घर तथा टोलमा पुग्दा स्थानीयवासीहरूले झ्याल, कौसी र छतबाट सिन्दुर, अबिर र फूल बर्साएर स्वागत गर्ने परम्परा रहेको छ।
यस जात्राले समुदायबीचको एकता, सौहार्द्रता र सांस्कृतिक पहिचानलाई मजबुत बनाउँछ। धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक उत्साहको संगमका रूपमा सिन्दुर जात्रा आज पनि थिमीवासीहरूको जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ।
सिन्दुर जात्रा : किम्वदन्ती
थिमीमा मनाइने सिन्दुर जात्रा, बिस्का जात्राकै एक महत्वपूर्ण रूप मानिन्छ। बिस्का जात्रासँग सम्बन्धित अनेक किम्वदन्तीहरू पाइन्छन्, तीमध्ये सबैभन्दा प्रचलित कथा अनुसार प्राचीन समयमा एक राजकुमारीसँग विवाह गर्ने हरेक युवकको विवाहकै रात रहस्यमय मृत्यु हुने गर्थ्यो। पछि एक साहसी युवकले यसको वास्तविक कारण पत्ता लगायो। उसले थाहा पायो कि राजकुमारीको ओछ्यानमुनि लुकेका नाग–नागिनी राति निस्केर नवविवाहित दुलाहालाई मार्ने गर्थे। ती नाग–नागिनीलाई मारेर उसले यो भयावह परम्पराको अन्त्य गर्यो। यही घटनालाई “बिःसीत” अर्थात् नाग–नागिनीको मृत्युको प्रतीकका रूपमा सम्झँदै बिस्का जात्रा मनाउने गरिएको विश्वास छ।
यद्यपि थिमीमा मनाइने जात्रा भने भक्तपुरमा मनाइने बिस्का जात्राभन्दा केही फरक स्वरूपको देखिन्छ। थिमी क्षेत्रमा विभिन्न शक्तिशाली देवी–देवताहरूबीच शक्ति प्रदर्शन र संरक्षणको भावनासहित भेटघाट हुने परम्पराको रुपमा मनाइने गरेको पाइन्छ ।
एकपटक देवताहरूबीच मेलमिलाप र एकताको सन्देश दिन भव्य उत्सव आयोजना गरियो, जहाँ सबै देवताहरूलाई एउटै स्थानमा भेला गराइयो। सो अवसरमा मानिसहरूले आपसी खुशी साटासाट गर्दै देवताहरूलाई सम्मानस्वरूप सिन्दुर अर्पण गर्न थाले। यही परम्परा विस्तार हुँदै पछि सिन्दुर खेल्ने चलनको रूपमा विकास भएको मानिन्छ।
अर्को जनश्रुतिअनुसार, सिन्दुरलाई शुभता, विजय र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। युद्ध वा संकटबाट विजय प्राप्त गरेपछि मानिसहरूले सिन्दुर दल्दै उत्सव मनाउने गर्थे। यही परम्पराले विस्तार पाउँदै सिन्दुर जात्राको रूप लिएको विश्वास गरिन्छ।
बालकुमारी, सिद्धिकाली र दक्षिणबाराही जस्ता शक्तिशाली देवी–देवताहरूको सहभागिताले यो जात्रालाई अझ धार्मिक रूपमा महत्वपूर्ण बनाएको छ। देवताहरूलाई नगर परिक्रमा गराउँदा उनीहरूले क्षेत्रको रक्षा गर्ने, दुष्ट शक्तिलाई परास्त गर्ने र समृद्धि ल्याउने विश्वास गरिन्छ।
खट (रथ) को संख्या र वितरण
यस सिन्दुर जात्रामा कुल ३२ वटा खट सहभागी हुन्छन्, जसमा थिमी क्षेत्रबाट २३ वटा, बोडेबाट ७ वटा, नगदेशबाट १ वटा र टिगनीबाट १ वटा खट समावेश हुन्छन्। यी खटहरूमा प्रमुख रूपमा बालकुमारी, दक्षिणबाराही, विष्णुवीर, सिद्धिकाली, नगदेशको सिद्धिगणेश, बोडेको महालक्ष्मी र टिगनीको नीलबाराही जस्ता देवदेवीहरूको प्रतिनिधित्व हुन्छ। सबै खटहरूलाई विशेष विधिपूर्वक नगरभरि घुमाइन्छ र यस क्रममा भक्तजनहरू सिन्दुर खेल्दै उत्सव मनाउँछन्।
धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व
धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले सिन्दुर जात्रा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। धार्मिक रूपमा देवताहरूको नगर परिक्रमा गराउँदा क्षेत्र सुरक्षित रहने, दुष्ट शक्तिहरू टाढा हुने र समृद्धि आउने विश्वास गरिन्छ। सिन्दुरलाई शुभ, विजय र शक्तिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ, जसले देवताहरूबीचको मिलन र शक्ति प्रदर्शनलाई झल्काउँछ। सांस्कृतिक रूपमा यो जात्राले नेवार समुदायको मौलिक परम्परा जोगाइराख्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। धिमे, भुस्या र काँया जस्ता परम्परागत बाजागाजाको प्रयोगले सांगीतिक सम्पदाको संरक्षण र प्रदर्शन हुन्छ भने समुदायबीच एकता, सद्भाव र सहकार्यको भावना बलियो बन्छ। साथै, सामाजिक रूपमा पनि यो जात्राले सबै उमेर समूहका मानिसहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याई खुशी साटासाट गर्ने अवसर प्रदान गर्छ र स्थानीय पहिचान तथा गौरवको प्रतीकका रूपमा स्थापित भएको छ।
