महेश्वर महर्जन
बोडेमा नयाँ वर्षको दोस्रो दिन मनाइने यो जात्रा सहकाल (समृद्धि) को कामना गर्दै मनाइन्छ। रोग–व्याधी नलागोस्, बालीनाली राम्रो होस्, खडेरी नपरोस् र जनतामा सुख–समृद्धि आओस् भन्ने उद्देश्यले देवताको पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ।
यस जात्राको मुख्य आकर्षण भनेको एक व्यक्तिले सार्वजनिक रूपमा जिब्रो छेड्नु हो, जसलाई अत्यन्त साहसिक र धार्मिक तपस्याका रूपमा लिइन्छ।
किम्वदन्ती
बोडे जिब्रो छेड्ने जात्रा सँग जोडिएको किम्वदन्ती अत्यन्त गहिरो, ऐतिहासिक र रहस्यमय छ। भनाइअनुसार अहिलेको बोडे क्षेत्र पहिले शंखकोट, तहनुपुर र बोटे हुँदै क्रमशः विकास भएर बोडे बनेको हो। यसमध्ये ‘शंखकोट’ विशेष महत्त्वको स्थान मानिन्छ, जहाँ ‘कोटपर्व’ गरिन्थ्यो। ‘कोट’ शब्दको अर्थ नै मृत्युदण्ड दिने ठाउँ भन्ने बुझाइ प्रचलित रहेको छ, जसले यस क्षेत्रको पुरानो ऐतिहासिक र कठोर न्याय प्रणालीलाई संकेत गर्छ।
यही क्षेत्रका बासिन्दाहरूलाई प्राचीन समयमा निलबाराहीको ख्याक (भूत/राक्षस) ले अत्यन्त दुःख दिइरहेको थियो। गाउँमा रोगव्याधी फैलिने, बालीनाली बिग्रने र मानिसहरू असुरक्षित महसुस गर्ने अवस्था सिर्जना भएको थियो। समस्याले चर्को रूप लिएपछि स्थानीयहरू तान्त्रिक शक्तिमा दक्ष गुरुका छोरा भीमदत्तकहाँ पुगे। भीमदत्त आफ्नो पिता बन्दुदत्तजस्तै शक्तिशाली तान्त्रिक मानिन्थे। उनले विशेष तान्त्रिक विधिबाट एउटा तोरण (पासो) तयार गरी उक्त ख्याकलाई नियन्त्रणमा लिए र गाउँलेहरूको जिम्मा लगाए।
त्यसपछि बोडेवासीहरूले उक्त ख्याकलाई कठोर रूपमा दण्ड दिए, जसले अन्ततः आत्मसमर्पण गर्न बाध्य भयो। आत्मसमर्पण गर्दै ख्याकले अबदेखि बोडेवासीहरूलाई कहिल्यै दुःख नदिने, सहकाल (समृद्धि) फर्काउने, प्राकृतिक विपत्तिबाट जोगाउने र आफ्नो अपराधको प्रायश्चित स्वरूप सात वर्षसम्म हरेक वर्ष आफ्नो जिब्रो छेड्न आउने वाचा गर्यो। यस वाचापछि गाउँमा पुनः शान्ति, समृद्धि र सुख फर्किएको विश्वास गरिन्छ।
तर समय बित्दै जाँदा सात वर्षपछि ख्याक पुनः गाउँमा फर्किएन। यसले बोडेवासीहरूलाई दुःखी बनायो, किनकि उनीहरूले उक्त परम्परा र त्यसले ल्याएको सहकाललाई निरन्तरता दिन चाहन्थे। परम्परा टुट्न नदिन र सामूहिक विश्वास जोगाइराख्न, भीमदत्तकै सल्लाहअनुसार स्थानीयहरूले नै ख्याकको सट्टा आफ्नो जिब्रो छेड्ने परम्परा सुरु गरे।
जात्राको दिनअनुसार तालिका
चैत मसान्त
चैत मसान्तको दिनबाट जात्राको औपचारिक सुरुवात हुन्छ, जहाँ निलबाराही जंगल बाट ल्याइएको करिब ४८ फिट लामो लिङ्गो ठडाइन्छ, जसलाई स्थानीय भाषामा ‘हलि पथाकेगु’ भनिन्छ। यस दिन महालक्ष्मी मन्दिरमा विशेष तान्त्रिक विधिबाट पूजा गरिन्छ, जसमा कुखुरा र भेडाको बली चढाउने परम्परा छ। साँझपख धिमे बाजा बजाउँदै गणेश र कुमारीको रथयात्रा सुरु गरिन्छ र राति दाउरा बालेर ‘गुशी छयगु’ मनाइन्छ, जसले उत्सवको वातावरण थप रमाइलो बनाउँछ।
वैशाख १ गते
नयाँ वर्षको पहिलो दिन बिहानैदेखि बोडेमा धार्मिक चहलपहल बढ्छ, जहाँ स्थानीय बासिन्दाहरू विभिन्न देवीदेवताका मन्दिरमा पूजा अर्चना गर्छन्। दिउँसोतिर जात्राको मुख्य आकर्षणका रूपमा जिब्रो छेड्ने कार्यक्रम सम्पन्न हुन्छ, जहाँ ‘कर्मी नाइके’ ले विशेष विधिअनुसार सुइरो प्रयोग गरी चयनित व्यक्तिको जिब्रो छेड्छन्। त्यसपछि उक्त व्यक्ति महादीप बोकेर नगर परिक्रमा गर्दै विभिन्न मन्दिरहरूमा दर्शन गर्छ, जसलाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ। यही दिन सिन्दूर जात्रा पनि मनाइन्छ, जहाँ सहभागीहरूले एकअर्कामा सिन्दूर दल्दै खुसी साटासाट गर्छन्। साँझपख चोहँेसिया (ठेला) जात्रा आयोजना गरिन्छ, जसमा गणेश, कुमारी र महालक्ष्मी लगायत विभिन्न देवताका रथहरू निकालिन्छन् र धिमे तथा प्वांगा बाजाको धुनमा बोडे क्षेत्र उत्सवमय बन्छ।
वैशाख २ गते : पष्ठा थायगु
वैशाख २ गतेलाई पष्ठा थायगु अर्थात् पश्चाताप तथा समापनको दिनका रूपमा लिइन्छ। यस दिन महालक्ष्मी मन्दिर अगाडि निलबाराही नाच प्रस्तुत गरिन्छ र महालक्ष्मी तथा भैरवको मूर्तिलाई नगर परिक्रमा गराइन्छ। परम्परागत बाजागाजा बजाउँदै पूजा, बली र प्रसाद वितरण गरिन्छ, जसले सम्पूर्ण जात्राको धार्मिक समापन गर्दछ। यस दिन गरिने गतिविधिहरूले अघिल्ला दिनका कर्महरूलाई पूर्णता दिने र समुदायमा पुनः शान्ति तथा सन्तुलन स्थापना गर्ने विश्वास गरिन्छ।
यसरी बोडे जिब्रो छेड्ने जात्रा किम्वदन्ती, आस्था र परम्पराले भरिएको एउटा जीवित सांस्कृतिक सम्पदा हो, जहाँ प्रत्येक दिनको गतिविधि धार्मिक अर्थ, सामाजिक एकता र ऐतिहासिक निरन्तरतासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।
