महेश्वर महर्जन
पूर्वी नेपालका किरात समुदायले मनाउने साकेला चाड अहिले बहुजातीय सहभागितासहित राष्ट्रिय सांस्कृतिक पहिचान बन्दै गएको छ। विशेषगरी साकेला उँभौली र साकेला उधौली का रूपमा मनाइने यो चाड प्रकृति पूजा, पुर्खाको सम्मान र सामाजिक सद्भावको सन्देश बोकेको छ।
किरात समुदायको धार्मिक विश्वासअनुसार साकेला चाडको उत्पत्ति प्राचीन पुर्खा सुम्निमा र पारुहाङ सँग जोडिएको छ। उनीहरूलाई सृष्टि र प्रकृतिको संरक्षकका रूपमा मानिन्छ। यही विश्वासका आधारमा चराचुरुङ्गी, वन्यजन्तु र प्रकृतिका गतिविधिहरूको नक्कल गर्दै साकेला सिली नाच प्रस्तुत गरिन्छ, जसले मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई दर्शाउँछ।
वैशाख पूर्णिमादेखि सुरु हुने उँभौली चाड अन्नबाली लगाउने समयसँग सम्बन्धित छ भने मङ्सिर पूर्णिमादेखि सुरु हुने उधौली चाड बाली भित्र्याउने समयसँग जोडिएको छ। यसरी साकेला चाड कृषि जीवनशैलीसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ। खोटाङ, भोजपुर, धनकुटा, उदयपुर, ओखलढुङ्गा, सोलुखुम्बू, सङ्खुवासभा, सुनसरी, इलाम, पाँचथर, झापा र मोरङलगायत जिल्लामा यो चाड विशेष धुमधामका साथ मनाइन्छ।
साकेला मनाउने क्रममा गाउँघरमा समूह (हुल) बनाएर सिली नाच्ने चलन छ। ढोल र झ्याम्टाको तालमा नाचिने यो नृत्यमा चराचुरुङ्गी तथा जनावरहरूको चालढालको नक्कल गरिन्छ। यसले प्रकृतिप्रतिको सम्मान र संरक्षणको सन्देश दिन्छ। चाडको अवसरमा घरघरमा पूजाआजा गरिन्छ र पुर्खाको सम्झनामा बलि तथा विभिन्न परिकार चढाइन्छ।
समयसँगै साकेला चाड किरात समुदायमा मात्र सीमित नरही अन्य जातजाति र धर्मका मानिसहरूले पनि उत्साहका साथ मनाउन थालेका छन्। किरात राई यायोक्खाका अनुसार यसले जातीय सहिष्णुता, एकता र भाइचाराको भावना विकास गर्न ठूलो योगदान पुर्याएको छ। अहिले साकेला चाड साझा सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ।
यस अवसरमा विदेश वा शहरमा रहेका आफन्तहरू पनि गाउँ फर्कने गर्छन्। विशेषगरी छोरीचेली माइतीघर आउने, आफन्तबीच भेटघाट गर्ने र सुखदुःख साटासाट गर्ने चलनले सामाजिक सम्बन्ध अझ मजबुत बनाउँछ। टोलटोलमा साकेला सिली टोलीलाई पारम्परिक खानपानसहित स्वागत गर्ने प्रचलन पनि जीवित छ।
धार्मिक रूपमा साकेला चाड प्रकृति र पितृपूजामा आधारित छ भने सामाजिक रूपमा एकता र सद्भावको प्रतीक बनेको छ। आधुनिक समयमा समेत यसको मौलिकता जोगिँदै जानु नेपाली सांस्कृतिक विविधताको महत्वपूर्ण उदाहरण मानिन्छ।
