महेश्वर महर्जन
काठमाडौं । वैदिक सनातन हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले आज वैशाख शुक्ल चतुर्दशीका दिन नृसिंह जयन्ती श्रद्धा, भक्ति र धार्मिक विधिपूर्वक मनाइरहेका छन् । धार्मिक विश्वासअनुसार यसै दिन भगवान् विष्णुले नृसिंह अवतार धारण गरी दैत्यराज हिरण्यकश्यपुको वध गरेर आफ्ना परम भक्त प्रह्लादको रक्षा गर्नुभएको थियो । यस पर्वले अन्याय र अत्याचारमाथि सत्य, धर्म र भक्तिको विजयको सन्देश दिने भएकाले विशेष महत्व राख्छ ।
पुराणहरूमा उल्लेख भएअनुसार कश्यप ऋषि र उनकी पत्नी दितिको गर्भबाट दुई शक्तिशाली दैत्य—हिरण्याक्ष र हिरण्यकश्यपु—जन्मिएका थिए । दुवै दैत्य अत्यन्त पराक्रमी र अहंकारी थिए । हिरण्याक्षलाई भगवान् विष्णुको तेस्रो अवतार वराहले वध गरेपछि हिरण्यकश्यपु झनै क्रोधित र शक्तिशाली बन्ने उद्देश्यले कठोर तपस्यामा लीन भए । लामो समयसम्मको घोर तपस्यापछि ब्रह्मा प्रसन्न भई उनलाई वरदान दिन प्रकट भए ।
हिरण्यकश्यपुले अमरत्व मागे पनि ब्रह्माले सृष्टिको नियमअनुसार जन्मेपछि मृत्यु अनिवार्य हुने बताउँदै अन्य वरदान माग्न आग्रह गरे । त्यसपछि हिरण्यकश्यपुले आफूलाई न दिनमा न रातमा, न घरभित्र न बाहिर, न आकाशमा न जमिनमा, न कुनै मानव न जनावरबाट, न देवता न दानवबाट, न कुनै हतियारबाट मारिन सक्ने वरदान मागे । ब्रह्माले उनको कठोर तपस्याबाट प्रसन्न भएर ती सबै वरदान प्रदान गरे ।
यस वरदानपछि हिरण्यकश्यपु झन् शक्तिशाली बने र तीनै लोकमा आफ्नो आतंक फैलाउन थाले । उनले आफूलाई नै सर्वोच्च भगवान् घोषणा गर्दै सबैलाई आफ्नो पूजा गर्न बाध्य पारे । देवताहरू समेत त्रसित बने । यता, हिरण्यकश्यपुको घरमै जन्मिएका उनका छोरा प्रह्लाद भने सानैदेखि भगवान् विष्णुप्रति गहिरो श्रद्धा राख्थे । उनले हरि भक्ति नै जीवनको सर्वोच्च मार्ग मान्थे ।
प्रह्लादको यो आस्था देखेर हिरण्यकश्यपु अत्यन्त क्रोधित भए । उनले प्रह्लादलाई विष्णुभक्ति त्याग्न पटक–पटक चेतावनी दिए, तर प्रह्लाद अडिग रहे । त्यसपछि हिरण्यकश्यपुले प्रह्लादलाई मार्न विभिन्न प्रयास गरे । कहिले उनलाई हात्तीले कुल्चाउन लगाए, कहिले उचाइबाट खसाल्न खोजे, कहिले विष खुवाए, त कहिले समुद्रमा बगाउन आदेश दिए । तर प्रत्येक पटक भगवान् विष्णुको कृपाले प्रह्लाद चमत्कारिक रूपमा बच्दै गए ।
प्रह्लादलाई सुधार्ने उद्देश्यले गुरुकहाँ पठाइए पनि उनले अन्य दैत्य बालकहरूलाई समेत हरि भक्तिमा प्रेरित गर्न थाले । यसले झनै हिरण्यकश्यपुको क्रोध बढायो । अन्ततः उनले प्रह्लादलाई आफ्नो सामु बोलाएर अन्तिमपटक सोधे—‘तेरो भगवान् कहाँ छ?’ प्रह्लादले शान्त भावले ‘भगवान् सर्वत्र छन्’ भनेर उत्तर दिए ।
रिसले चुर भएका हिरण्यकश्यपुले दरबारको एक खम्बातर्फ देखाउँदै ‘के यो खम्बामा पनि छ?’ भनी चुनौती दिए । प्रह्लादले दृढ विश्वासका साथ ‘छ’ भनेपछि हिरण्यकश्यपुले तरबारले खम्बामा प्रहार गरे । त्यही क्षण खम्बाबाट भयानक गर्जनसहित भगवान् विष्णु नृसिंह अवतारमा प्रकट भए ।
नृसिंहको रूप अद्भुत थियो—आधा मानिस र आधा सिंह । उनी न पूर्ण रूपमा मानव थिए न जनावर, जसले हिरण्यकश्यपुले पाएको वरदानको सीमा तोड्थ्यो । सन्ध्याकालको समय थियो—न दिन न रात । नृसिंहले हिरण्यकश्यपुलाई दरबारको चौखटमा—न घरभित्र न बाहिर—समाते । उनलाई आफ्नो काखमा राखे—न जमिन न आकाश—र नङ्ग्राले चिरेर वध गरे, जुन हतियार पनि थिएन ।
यसरी ब्रह्माबाट प्राप्त सबै वरदानलाई मिलाएर हिरण्यकश्यपुको अन्त्य भयो । हिरण्यकश्यपुको मृत्यु पछि पनि नृसिंहको क्रोध शान्त भएन । उनको उग्र रूपले सारा सृष्टि नै भयभीत बन्यो । ब्रह्मा, शिव, लक्ष्मी लगायत देवताहरूले शान्त पार्न प्रयास गरे, तर सफल भएनन् ।
अन्ततः भक्त प्रह्लादले नृसिंहको चरणमा पुकार गर्दै प्रार्थना गरे । आफ्ना परम भक्तको विनम्र प्रार्थनाले प्रभावित भई नृसिंह शान्त भए र प्रह्लादलाई आशीर्वाद दिए । त्यसपछि प्रह्लादले धर्म, न्याय र भक्ति अनुसार राज्य सञ्चालन गरे ।
नृसिंह जयन्तीले अन्याय, अहंकार र अत्याचारको अन्त्य अनिवार्य हुने सन्देश दिन्छ । साथै, सच्चा भक्ति, सत्य र धर्ममा अडिग रहने व्यक्तिको सधैं रक्षा हुने विश्वास पनि यो पर्वले स्थापित गर्छ । आजका दिन भक्तजनहरूले व्रत बस्ने, पूजा गर्ने, मन्दिरमा दर्शन गर्ने तथा नृसिंह भगवान्को आराधना गर्ने परम्परा छ ।
यस पर्वले धार्मिक मात्र होइन, नैतिक सन्देश पनि बोकेको छ—अहंकारको पतन निश्चित हुन्छ र सत्यको विजय अन्ततः सुनिश्चित हुन्छ ।
