महेश्वर महर्जन
उत्तरी अफ्रिकाको देश लिबिया ले सहारा मरुभूमिको गहिराइबाट पानी निकालेर सहरसम्म पुर्याउने विश्वकै सबैभन्दा ठूलो परियोजना निर्माण गरेको छ, जसलाई “ग्रेट म्यान–मेड रिभर” भनिन्छ। यो परियोजना तत्कालीन नेता मुहम्मर गद्दाफी को नेतृत्वमा सुरु गरिएको थियो र अहिले पनि देशको मुख्य पानी स्रोतका रूपमा रहेको छ।
यो विशाल आयोजना करिब ४ हजार किलोमिटर लामो भूमिगत पाइपलाइनमार्फत सञ्चालन हुन्छ। दक्षिणी सहारा मरुभूमि को गहिराइमा रहेका जलभण्डार (Aquifer) बाट पानी निकालेर उत्तरी तटीय सहरहरू—जहाँ धेरै जनसंख्या बसोबास गर्छ—त्यहाँ पुर्याइन्छ। यसले लाखौं मानिसलाई खानेपानी उपलब्ध गराएको छ।
यो नदीमा बग्ने पानी सामान्य होइन। यो “फोसिल वाटर” हो, जुन करिब ४० हजार वर्षअघि वर्षाका रूपमा जमिनभित्र सञ्चित भएको मानिन्छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार यस्तो पानी पुनः भरिने सम्भावना अत्यन्त न्यून हुन्छ, जसका कारण यो सीमित स्रोत हो।
यो परियोजना सन् १९८० को दशकमा सुरु भएको थियो। पहिलो चरण सन् १९९१ मा सञ्चालनमा आएको थियो, जसले पूर्वी शहर बेन्गाजीसम्म पानी पुर्यायो। त्यसपछि दोस्रो चरणले राजधानी त्रिपोलीलाई जोड्यो। क्रमशः थप चरणहरू सञ्चालनमा आएपछि देशका धेरै तटीय क्षेत्रहरू यस प्रणालीसँग जोडिए।
परियोजनाको लागत २५ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी रहेको अनुमान छ। यसलाई कुनै विदेशी ऋण बिना, लिबियाले आफ्नै तेल आम्दानीबाट निर्माण गरेको थियो। परियोजनामा प्रयोग गरिएका कंक्रीटका पाइपहरू करिब ४ मिटर व्यासका छन्, जसमा सानो गाडी समेत चल्न सक्ने ठाउँ हुन्छ।
यस प्रणालीले दैनिक करिब ६.५ मिलियन घनमिटर पानी आपूर्ति गर्न सक्छ, जुन हजारौं ओलम्पिक साइजका स्विमिङ पुल बराबर हो। करिब १,३०० वटा गहिरा इनार (५००–८०० मिटर) बाट पानी निकालिन्छ।
यस परियोजनाले मरुभूमिका धेरै भागलाई खेतीयोग्य जमिनमा परिणत गर्यो। पहिले बंजर रहेका क्षेत्रमा गहुँ, जौ र फलफूल उत्पादन हुन थाले। यसले खाद्य सुरक्षामा समेत योगदान पुर्याएको छ।
तर, यो उपलब्धिसँगै चुनौती पनि जोडिएको छ। वैज्ञानिकहरू भन्छन् कि यो जलस्रोत ६० देखि १०० वर्षभित्र सकिन सक्छ, किनकि यो पुनः भरिने स्रोत होइन। साथै, लिबियाको गृहयुद्ध का क्रममा पाइपलाइन, पम्पिङ स्टेशन र इनारहरूमा क्षति पुगेको थियो, जसले आपूर्तिमा असर पारेको थियो।
अहिले पनि यो प्रणाली लिबियाको प्रमुख पानी स्रोत हो, तर यसको दीर्घकालीन भविष्य अनिश्चित छ। विश्वका अन्य देशहरूले समुद्री पानी शुद्धीकरण (desalination) जस्ता विकल्पहरू अपनाइरहेका बेला लिबियाले प्राकृतिक उचाइको फाइदा उठाउँदै केही हदसम्म गुरुत्वाकर्षणकै सहायताले पानी प्रवाह गरिरहेको छ, जसले ऊर्जा खपत कम गर्छ।
समग्रमा, यो परियोजना मानव इन्जिनियरिङ क्षमताको उत्कृष्ट उदाहरण हो। तर यसले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश पनि दिन्छ—यदि स्रोत नवीकरणीय छैन भने, सबैभन्दा ठूलो परियोजनाको पनि अन्त्य निश्चित हुन्छ।
