यःसिं ठड्याएसँगै सुरु भयो येँया, गुर्जु पल्टनको तोपदेखि सेतो घोडासम्म

काठमाडौं । काठमाडौं उपत्यकाको प्रसिद्ध सांस्कृतिक पर्व येँया अर्थात् इन्द्रजात्राको औपचारिक सुरुआत भएको छ। आज बिहान शुभ साइतमा हनुमानढोका दरबार क्षेत्रस्थित कालभैरव अगाडि यःसिं अर्थात् इन्द्रध्वजा ठड्याइएसँगै इन्द्रजात्राका मुख्य धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम सुरु भएका हुन्।

आज बिहान ७ बजेर ४७ मिनेटको शुभ साइतमा यःसिं ठड्याइएको हो। यःसिं ठड्याउने कार्यलाई ‘यःसिं थनेगु’ अर्थात् इन्द्रध्वजोत्थान भनिन्छ। यःसिंमा अष्टमातृकाको प्रतीकका रूपमा आठवटा काठका टुक्रा राख्ने परम्परा छ, जसलाई ‘लाकासिँ’ भनिन्छ।

यःसिं ठड्याउने क्रममा नेपाली सेनाको गुर्जु पल्टनले तोप बढाइँ गरेको थियो। गुर्जु पल्टनको सहभागिता इन्द्रजात्रासँग जोडिएको पुरानो राजकीय तथा सैनिक परम्पराको निरन्तरताका रूपमा लिइन्छ।

यही अवसरमा तलेजु भवानीको प्रतीकका रूपमा सेतो घोडा ल्याउने परम्परा पनि छ। यःसिं ठड्याउने समारोहमा सेतो घोडाको उपस्थितिले विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक अर्थ राख्छ।

यःसिं ठड्याएपछि यसको माथि इन्द्रको चिन्ह अंकित ध्वजा फहराइन्छ। यसलाई ‘हलिंपता’ भनिन्छ। यःसिंको फेदमा इन्द्रको सुवर्ण मूर्ति राखिन्छ भने माथिल्लो भागमा भोगटे राख्ने परम्परा छ। ध्वजा फहराएपछि मानन्धर समुदायले पहिलो पूजा गर्ने चलन छ।

यःसिं ठड्याउने दिन नै दिप्याखं अर्थात् देवी नाच प्रस्तुत गर्ने परम्परा पनि छ। दिप्याखंलाई इन्द्रजात्रामा निकालिने पहिलो नाचका रूपमा लिइन्छ।

इन्द्रजात्राका क्रममा अब कुमारी, गणेश र भैरवको रथयात्रा, लाखे नाच, पुलुकिसि, सवःभक्कु, महाकाली नाच, देवी नाच, दशावतार, श्वेत भैरव, आकाश भैरवलगायतका विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि सञ्चालन हुनेछन्।

इन्द्रजात्राको मुख्य आकर्षणमध्ये कुमारी, गणेश र भैरवको रथयात्रा हो। तीन दिनसम्म हुने रथयात्रामा काठमाडौंका विभिन्न टोल हुँदै रथ परिक्रमा गराइन्छ। रथयात्राका क्रममा लाखे, पुलुकिसि र हलचोकको आकाश भैरव गण पनि सहभागी हुने परम्परा छ।

इन्द्रजात्रासँग जोडिएको लाखे नाच काठमाडौंको पुरानो सांस्कृतिक परम्परामध्ये एक हो। रातो कपाल र आकर्षक मुखौटा लगाएको लाखे र झ्यालिञ्चाबीचको नाच इन्द्रजात्राको विशेष आकर्षण मानिन्छ। कुमारीको रथयात्रासँगै लाखे सहभागी गराउने चलन भने राणाकालमा सुरु भएको मानिन्छ।

त्यस्तै, किलागलबाट निकालिने पुलुकिसि इन्द्रको वाहन ऐरावत हात्तीको प्रतीक मानिन्छ। पुलुकिसि नाचसँग इन्द्रले पारिजात फूल लिन पृथ्वीमा आएको र ऐरावत हात्तीले उनलाई खोज्दै आएको किंवदन्ती जोडिएको छ।

हलचोकबाट आउने सवःभक्कु पनि इन्द्रजात्राको महत्वपूर्ण देवगण नाच हो। सवःभक्कुलाई भैरव देवताको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। यस नाचका कलाकारहरूले इन्द्रजात्राको अवधिभर हनुमानढोका तथा आसपासका क्षेत्रमा नाच प्रस्तुत गर्ने परम्परा छ।

हनुमानढोकामा महाकाली नाच, देवी नाच, दशावतार तथा विभिन्न देवदेवीका नाच पनि प्रदर्शन गरिन्छन्। इन्द्रचोकमा आकाश भैरवको विशाल शिर प्रदर्शन गरिन्छ भने हनुमानढोकामा श्वेत भैरवको मुखौटा प्रदर्शन गर्ने परम्परा छ।

इन्द्रजात्राको अन्तिम चरणमा नानीचाया रथयात्रा हुन्छ। त्यसपछि यःसिं ढालेर टेकु दोभानमा लगेर विसर्जन गरेसँगै येँया अर्थात् इन्द्रजात्रा औपचारिक रूपमा सम्पन्न हुने परम्परा छ।

इतिहासमा इन्द्रजात्राको मूल परम्परा निकै पुरानो मानिन्छ। यसको सुरुआत ठ्याक्कै कुन राजाको पालामा भयो भन्ने विषयमा एउटै प्रमाणित मत छैन। लिच्छविकालदेखि नै इन्द्रसँग सम्बन्धित पर्व मनाइँदै आएको प्रमाण र परम्परा भेटिन्छन्। पछि मल्लकाल र शाहकालमा यस पर्वमा विभिन्न नयाँ परम्परा र राजकीय संस्कार थपिँदै गए।

कुमारीको रथयात्राको सुरुआत भने मल्लकालका राजा जयप्रकाश मल्लको पालासँग स्पष्ट रूपमा जोडिन्छ। यही कारण आजको इन्द्रजात्रा केवल इन्द्रको पूजा गर्ने पर्वमा सीमित नभई काठमाडौंको धार्मिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक तथा सामुदायिक पहिचानसँग जोडिएको बहुआयामिक जात्राका रूपमा स्थापित भएको छ।

इन्द्रजात्राका प्रमुख परम्परा, नाच र इतिहास

नोट: इन्द्रजात्राका सबै नाच तथा परम्पराको सुरुआत ठ्याक्कै कुन वर्ष वा कुन राजाको पालामा भयो भन्ने प्रमाण समान रूपमा उपलब्ध छैन। त्यसैले जहाँ ऐतिहासिक प्रमाण स्पष्ट छैन, त्यहाँ प्रचलित ऐतिहासिक मान्यता वा परम्पराका आधारमा उल्लेख गरिएको छ।