महेश्वर महर्जन
नाला सामुदायिक वनबाट विधिपूर्वक ल्याइएको सल्लाको रुख भोटाहिटीमा राखियो, शनिबार बिहान साइतअनुसार नगर प्रवेश गराइने
काठमाडौं । काठमाडौंको प्रसिद्ध सांस्कृतिक पर्व इन्द्रजात्रा अर्थात् येँयाका लागि तयार गरिएको इन्द्रध्वजको प्रतीक ‘योसिं’ अहिले काठमाडौंको भोटाहिटी आइपुगेको छ । भक्तपुरको चाँगुनारायण नगरपालिका–९ ताथलीस्थित नाला सामुदायिक वनबाट विधिपूर्वक काटेर ल्याइएको सल्लाको रुखलाई भोटाहिटीमा राखिएको हो ।
इन्द्रजात्राका लागि हरेक वर्ष भाद्र शुक्ल द्वितीयाका दिन तोकिएको साइतअनुसार वनमा गएर इन्द्रध्वजका लागि आवश्यक रुख काट्ने परम्परा छ । सोही परम्पराअनुसार यस वर्ष पनि सम्बन्धित गुठियार तथा सरोकारवालाको टोली नाला सामुदायिक वन पुगेको थियो ।
रुख काट्नुअघि वनमै धार्मिक तथा तान्त्रिक विधिअनुसार पूजा गर्ने परम्परा छ । तरबार, खड्गलगायतका सामग्रीको पूजा गरेपछि रुख काट्ने गरिन्छ । परम्पराअनुसार बोकाको बलिसहित पूजा गर्ने चलनसमेत रहेको छ । पूजा सम्पन्न भएपछि सल्लाको रुख काटेर विभिन्न धार्मिक विधि पूरा गर्दै काठमाडौं ल्याइएको हो ।
नाला सामुदायिक वनबाट ल्याइएको योसिंलाई अहिले भोटाहिटीमा राखिएको छ । आगामी ३ असोज शनिबार बिहान ८ः०५ बजेको साइतमा योसिंलाई नगर प्रवेश गराइनेछ । भोटाहिटीबाट योसिंलाई असन, इन्द्रचोक हुँदै हनुमानढोका दरबार क्षेत्रसम्म पुर्याइनेछ । भोटाहिटीबाट हनुमानढोकासम्म इन्द्रध्वजको प्रतीकलाई लैजाने प्रक्रियालाई ‘नगर प्रवेश’ भनिन्छ ।
नगर प्रवेशपछि योसिंलाई विधिपूर्वक हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा लगेर इन्द्रध्वजोत्थान गरिन्छ । त्यसपछि इन्द्रजात्राका मुख्य धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिहरू क्रमशः अघि बढ्छन् ।
इन्द्रध्वज अर्थात् योसिंको धार्मिक महत्व
योसिंलाई भगवान् इन्द्रको प्रतीक तथा इन्द्रध्वजका रूपमा लिइन्छ । इन्द्रलाई वर्षा, उर्वरता र समृद्धिसँग सम्बन्धित देवताका रूपमा मानिन्छ । त्यसैले इन्द्रजात्रामा योसिं ठड्याउने परम्परालाई वर्षा, कृषि उत्पादन, समृद्धि तथा सामुदायिक कल्याणसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ ।
इन्द्रजात्रा काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन नेवार संस्कृति र धार्मिक परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएको पर्व हो । यो पर्वमा भगवान् इन्द्रको पूजा मात्र नभई कुमारी, गणेश, भैरवलगायतका देवीदेवताको रथयात्रा तथा विभिन्न परम्परागत नाच र धार्मिक गतिविधि सञ्चालन हुन्छन् ।
यस्तो छ इन्द्रजात्रासँग जोडिएको किंवदन्ती
इन्द्रजात्रासँग भगवान् इन्द्रसम्बन्धी विभिन्न किंवदन्ती जोडिएका छन् । प्रचलित किंवदन्तीअनुसार भगवान् इन्द्र आफ्नी आमाका लागि पारिजात फूल खोज्दै मानव बस्तीमा आएका थिए । फूल टिप्ने क्रममा स्थानीय मानिसहरूले उनलाई चोर ठानेर समाते र बाँधेर राखे ।
पछि इन्द्रकी आमा उनलाई खोज्दै काठमाडौं आएको र घटनाको वास्तविकता थाहा भएपछि इन्द्रलाई मुक्त गरिएको भन्ने धार्मिक कथा प्रचलित छ । यही किंवदन्तीसँग जोडेर इन्द्रलाई बाँधिएको स्वरूपमा प्रदर्शन गर्ने तथा इन्द्रको सम्मानमा जात्रा मनाउने परम्परा विकास भएको मानिन्छ ।
इन्द्रकी आमाले आफ्नो छोरालाई छुटाउन काठमाडौंका मानिससँग आग्रह गरेपछि वर्षा गराउने तथा मानिसको जीवनसँग जोडिएका विषयमा विभिन्न धार्मिक मान्यता स्थापित भएको किंवदन्तीमा उल्लेख छ ।
इन्द्रजात्रामा देखिन्छन् अनेकौँ सांस्कृतिक गतिविधि
इन्द्रध्वजोत्थानपछि इन्द्रजात्राका विभिन्न चरणका कार्यक्रम सञ्चालन हुन्छन् । जात्राका क्रममा कुमारी, गणेश र भैरवको रथयात्रा, लाखे नाच, पुलुकिसी नाच, विभिन्न देवीदेवताका नाच तथा अन्य परम्परागत सांस्कृतिक गतिविधि प्रदर्शन गरिन्छ ।
त्यसैगरी दिवंगत आफन्तको सम्झनामा उपाकु यात्रा गर्ने परम्परा पनि इन्द्रजात्राको महत्वपूर्ण पक्ष हो । काठमाडौंका विभिन्न टोल तथा बस्तीबाट सहभागी हुने मानिसहरूले पुस्तौँदेखि चलिआएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिँदै आएका छन् ।
इन्द्रजात्रा धार्मिक आस्था मात्र नभई काठमाडौंको मौलिक कला, संस्कृति, जात्रा, संगीत, नृत्य र सामुदायिक जीवनको महत्वपूर्ण अभिव्यक्तिका रूपमा समेत लिइन्छ ।
यस वर्ष नाला सामुदायिक वनबाट ल्याइएको योसिं अहिले भोटाहिटीमा पुगेको छ । शनिबार बिहान तोकिएको साइतमा नगर प्रवेश गराइएपछि यसलाई हनुमानढोका पुर्याइनेछ र विधिपूर्वक इन्द्रध्वजोत्थान गरिनेछ । त्यससँगै काठमाडौंको ऐतिहासिक इन्द्रजात्राका मुख्य गतिविधिहरू थप औपचारिक रूपमा अघि बढ्नेछन् ।
प्रतिक्रियाहरू (०)
कुनै प्रतिक्रिया छैन। पहिलो प्रतिक्रिया पोस्ट गर्नुहोस्!
आफ्नो प्रतिक्रिया छोड्नुहोस्