महेश्वर महर्जन
काठमाडौं । नेपालमा विद्युतीय सवारी साधनको प्रयोग तीव्र रूपमा बढिरहेका बेला यस्ता सवारीमा आगलागी हुँदा यात्रुको उद्धार र आगो नियन्त्रणमा देखिने चुनौतीबारे पनि गम्भीर बहस आवश्यक भएको छ। विद्युतीय सवारी सामान्य पेट्रोल–डिजेल सवारीभन्दा स्वभावतः बढी असुरक्षित हुन्छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न नमिले पनि तिनमा प्रयोग हुने उच्च भोल्टेज लिथियम–आयन ब्याट्रीमा आगलागी भएमा घटनाको प्रकृति फरक हुने भएकाले उद्धारकर्मीका लागि विशेष चुनौती सिर्जना हुन्छ।
नेपालमा हाल ६३ हजारभन्दा बढी विद्युतीय सवारीसाधन दर्ता भइसकेका छन्। विद्युतीय सवारीको संख्या बढेसँगै तिनको दुर्घटना, चार्जिङ, ब्याट्री क्षति र आगलागीसम्बन्धी सुरक्षा तयारी पनि समान रूपमा बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
किन विद्युतीय सवारीको आगलागी फरक हुन्छ?
विद्युतीय सवारीको मुख्य ब्याट्रीमा ठूलो मात्रामा ऊर्जा सञ्चित हुन्छ। ब्याट्रीका कुनै सेल अत्यधिक तात्ने, क्षतिग्रस्त हुने, उत्पादनसम्बन्धी समस्या आउने वा विद्युतीय गडबडी हुने अवस्थामा ‘थर्मल रनअवे’ अर्थात् तापक्रम नियन्त्रणबाहिर जाने प्रक्रिया सुरु हुन सक्छ।
एउटा सेलमा सुरु भएको यस्तो प्रक्रिया नजिकका अन्य सेलमा फैलिन सक्छ। त्यसपछि ब्याट्री प्याकभित्र क्रमिक रूपमा अत्यधिक ताप उत्पन्न हुँदै आगो फैलिन सक्छ। अनुसन्धानले थर्मल रनअवे विद्युतीय सवारीका ब्याट्री आगलागीको प्रमुख जोखिममध्ये एक भएको देखाएको छ।
यस क्रममा आगो मात्र होइन, विषालु तथा ज्वलनशील ग्यास पनि निस्कन सक्छ। त्यसैले यात्रुका लागि आगोभन्दा पहिले धुवाँ र विषालु ग्यासको जोखिम उत्पन्न हुन सक्छ।
‘गाडी बन्द भयो, अब ढोका खुल्दैन’ भन्ने समस्या कति वास्तविक?
यो विषय सबै विद्युतीय सवारीमा एउटै हुँदैन। अधिकांश सवारीमा आपत्कालीन अवस्थामा ढोका खोल्ने वैकल्पिक व्यवस्था हुन्छ। तर केही आधुनिक सवारीमा ढोका खोल्ने प्रणाली विद्युतीय हुन सक्छ। ठूलो दुर्घटना, विद्युत् आपूर्ति अवरुद्ध वा विद्युतीय प्रणाली क्षतिग्रस्त हुँदा सामान्य ढोका खोल्ने तरिका काम नगर्न सक्छ।
त्यसैले आफ्नो गाडीमा आपत्कालीन अवस्थामा ढोका कसरी खोल्ने, म्यानुअल ढोका खोल्ने व्यवस्था कहाँ छ र झ्याल कसरी खोल्ने भन्ने कुरा चालकले पहिले नै जान्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
विशेषगरी विद्युतीय ढोका र कठिनसँग फुट्ने झ्याल भएको केही आधुनिक सवारीमा आगलागीको अवस्थामा यात्रु बाहिर निस्कन र बाहिरबाट उद्धार गर्न थप कठिनाइ देखिएको घटनाहरू अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पनि रिपोर्ट भएका छन्।
आगो निभिसकेपछि पनि खतरा सकिँदैन
विद्युतीय सवारीको ब्याट्री आगलागीको अर्को ठूलो चुनौती पुनः आगलागी हो। बाहिरबाट आगो नियन्त्रणमा आए पनि ब्याट्रीभित्र केही सेलमा तापक्रम अत्यधिक रहन सक्छ। त्यसबाट केही समयपछि फेरि थर्मल रनअवे सुरु हुन सक्छ।
त्यसैले दुर्घटनामा परेको वा आगो लागेको विद्युतीय सवारीलाई सामान्य गाडीसरह तुरुन्तै सुरक्षित घोषणा गर्न मिल्दैन। अन्तर्राष्ट्रिय उद्धारसम्बन्धी निर्देशिकाले पनि क्षतिग्रस्त उच्च–भोल्टेज ब्याट्रीलाई विशेष सावधानीपूर्वक व्यवस्थापन गर्नुपर्ने बताउँछन्।
अमेरिकी राष्ट्रिय राजमार्ग यातायात सुरक्षा प्रशासनले पनि दुर्घटनामा क्षतिग्रस्त उच्च भोल्टेज ब्याट्रीबाट तत्काल वा ढिलो गरी विषालु/ज्वलनशील ग्यास र आगो निस्कन सक्ने चेतावनी दिएको छ। उच्च भोल्टेजका तार र ब्याट्रीका भाग विद्युतीय रूपमा सक्रिय रहेको मान्नुपर्ने उसको सुझाव छ।
उद्धारकर्मीका लागि किन कठिन?
पेट्रोल वा डिजेल गाडीको आगो निभाउने सामान्य अनुभव मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ। विद्युतीय सवारीमा उद्धारकर्मीले एकैपटक तीनवटा जोखिम हेर्नुपर्छ।
पहिलो, उच्च भोल्टेजको जोखिम। ब्याट्री वा तार काट्दा अथवा क्षतिग्रस्त भाग छुँदा विद्युतीय झट्का लाग्न सक्छ।
दोस्रो, थर्मल रनअवे। ब्याट्रीको एउटा भाग नियन्त्रणमा आएजस्तो देखिए पनि अर्को सेलमा प्रक्रिया जारी रहन सक्छ।
तेस्रो, पुनः आगलागी। आगो निभिसकेपछि पनि ब्याट्रीको तापक्रम र अवस्था निगरानी गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
यही कारण विश्वका अग्निनियन्त्रण तथा उद्धार संस्थाहरूले विद्युतीय सवारीका लागि छुट्टै आपत्कालीन उद्धार निर्देशिका तयार गर्दै आएका छन्। एनएचटीएसएले विभिन्न विद्युतीय सवारीका मोडलअनुसार उद्धारकर्मीका लागि आपत्कालीन प्रतिक्रिया निर्देशिका उपलब्ध गराएको छ।
नेपालमा मुख्य चुनौती कहाँ छ?
नेपालमा विद्युतीय सवारीको संख्या तीव्र रूपमा बढे पनि प्रत्येक मोडलको ब्याट्री कहाँ छ, उच्च भोल्टेज तार कुन भागबाट गएको छ, आपत्कालीन विद्युत् विच्छेद कसरी गर्ने, यात्रुलाई कसरी सुरक्षित निकाल्ने र आगलागीपछि सवारीलाई कहाँ राख्ने भन्ने जानकारी सबै उद्धारकर्मी र चालकसम्म समान रूपमा पुगेको अवस्था छैन।
त्यसैले नेपालमा विद्युतीय सवारीको आगलागीलाई केवल ‘गाडीमा आगो लागेको घटना’ भनेर हेर्नुभन्दा विशेष उद्धार तथा अग्नि सुरक्षा घटनाका रूपमा व्यवस्थापन गर्न आवश्यक देखिन्छ।
नेपालका सडकमा भएका प्रत्येक विद्युतीय सवारी दुर्घटनालाई एउटै कारणले भएको भनेर निष्कर्ष निकाल्न पनि मिल्दैन। ब्याट्रीमा उत्पादनसम्बन्धी खराबी, दुर्घटनाबाट ब्याट्रीमा क्षति, चार्जिङ प्रणालीमा समस्या, गलत मर्मत, गैरस्तरीय विद्युतीय उपकरण, अत्यधिक ताप, पानी वा बाढीपछि ब्याट्रीमा भएको क्षति लगायतका विभिन्न कारण हुन सक्छन्। त्यसैले प्रत्येक घटनाको प्राविधिक अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ।
चालकले के–के सावधानी अपनाउने?
१. दुर्घटनापछि ब्याट्रीमा क्षति भएको छ भने बेवास्ता नगर्ने।
गाडी सामान्य रूपमा चलिरहेको भए पनि ठूलो ठक्करपछि ब्याट्रीमा आन्तरिक क्षति भएको हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा सम्बन्धित कम्पनी वा दक्ष प्राविधिकबाट जाँच गराउनुपर्छ।
२. असामान्य गन्ध, धुवाँ, आवाज वा अत्यधिक ताप देखिए तुरुन्त गाडी रोक्ने।
ब्याट्रीबाट धुवाँ आउन थालेको अवस्थामा गाडीभित्र बसेर समस्या हेर्ने वा पुनः स्टार्ट गर्ने प्रयास गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
३. आगो लागेमा यात्रुलाई प्राथमिकता दिने।
सवारीलाई बचाउनेभन्दा पहिले सबै यात्रु बाहिर निस्कनुपर्छ। सुरक्षित दूरीमा पुगेपछि मात्र उद्धार तथा अग्निनियन्त्रण निकायलाई खबर गर्नुपर्छ।
४. आपत्कालीन ढोका खोल्ने तरिका पहिले नै सिक्ने।
गाडी किन्दा सामान्य ढोका मात्र होइन, विद्युत् आपूर्ति बन्द भएको अवस्थामा ढोका कसरी खोल्ने भन्ने पनि बिक्रीकर्तासँग सिक्नुपर्छ।
५. चार्जिङमा गुणस्तरहीन उपकरण प्रयोग नगर्ने।
निर्माताले तोकेको चार्जर, केबल र विद्युतीय सुरक्षा प्रणाली प्रयोग गर्नुपर्छ। अनधिकृत तार जोडेर वा क्षमताभन्दा बढी भार हुने संरचनामा चार्ज गर्नु हुँदैन।
६. बाढी वा गहिरो पानीमा डुबेको गाडीलाई सामान्य अवस्थामा नचलाउने।
ब्याट्रीमा पानी प्रवेश वा भौतिक क्षति भएको हुन सक्ने भएकाले दक्ष प्राविधिकबाट जाँच गराउनुपर्छ।
७. आगो निभिसकेपछि पनि सवारीलाई तुरुन्तै घर वा बन्द ग्यारेजमा नराख्ने।
क्षतिग्रस्त ब्याट्रीमा पुनः आगलागी हुन सक्ने भएकाले विशेषज्ञको मूल्यांकन आवश्यक हुन्छ।
यात्रुले सबैभन्दा पहिले के गर्ने?
गाडीमा आगलागी वा ठूलो धुवाँ देखिएमा ‘आगो निभाउन खोज्ने कि बाहिर निस्कने?’ भन्ने प्रश्नमा पहिलो प्राथमिकता यात्रुको सुरक्षित बाहिरिने कार्य हुनुपर्छ।
ढोका खुल्छ भने तुरुन्तै बाहिर निस्कने, सम्भव भए सुरक्षित दिशातर्फ जाने र गाडीबाट टाढा रहने। धुवाँ बाक्लो भइसकेको अवस्थामा गाडीभित्र बसेर सामान निकाल्ने, भिडियो खिच्ने वा आगो नियन्त्रण गर्ने प्रयास गर्नु हुँदैन।
बाहिरबाट सहयोग गर्न पुगेका व्यक्तिले पनि उच्च भोल्टेज तार, ब्याट्री प्याक वा क्षतिग्रस्त विद्युतीय भाग छुनु हुँदैन। उद्धारकर्मीलाई गाडी विद्युतीय भएको जानकारी दिनुपर्छ।
अब नेपालले के गर्नुपर्छ?
नेपालमा विद्युतीय सवारीको संख्या बढ्दै गएको अवस्थामा ‘गाडी बेच्ने तर उद्धार प्रणाली नबनाउने’ नीति पर्याप्त हुँदैन। प्रत्येक विद्युतीय सवारीको मोडलअनुसार आपत्कालीन उद्धारसम्बन्धी जानकारी नेपाली अग्निनियन्त्रण तथा उद्धार निकायलाई उपलब्ध गराइनुपर्छ।
ट्राफिक प्रहरी, दमकल, प्रहरी, एम्बुलेन्स चालक तथा राजमार्गमा खटिने उद्धार टोलीलाई उच्च भोल्टेज प्रणाली, ब्याट्री आगलागी, यात्रु निकाल्ने तरिका र दुर्घटनापछि सवारी सुरक्षित राख्ने विषयमा नियमित तालिम आवश्यक छ।
त्यस्तै, नयाँ विद्युतीय सवारी बिक्री गर्दा चालकलाई आपत्कालीन ढोका खोल्ने तरिका, उच्च भोल्टेज प्रणालीको आधारभूत जानकारी, ब्याट्रीमा क्षति हुँदा अपनाउने प्रक्रिया र आगलागी भएमा गर्ने काम अनिवार्य रूपमा बुझाउने व्यवस्था गर्न सकिन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासमा पनि विद्युतीय सवारी उद्धारका लागि छुट्टै निर्देशिका र तालिमको आवश्यकता स्वीकार गरिएको छ। २०२५ को आपत्कालीन प्रतिक्रिया मार्गदर्शनले समेत विद्युतीय सवारी उद्धारमा उच्च भोल्टेजको जोखिम र लिथियम–आयन ब्याट्रीको थर्मल रनअवेलाई दुई प्रमुख चुनौतीका रूपमा औंल्याएको छ।
निष्कर्ष
विद्युतीय सवारीमा आगलागी हुनु भनेको पेट्रोल गाडीमा आगो लागेजस्तै मात्र घटना होइन। उच्च भोल्टेज, थर्मल रनअवे, विषालु ग्यास, तीव्र आगलागी, यात्रु बाहिरिन कठिनाइ र पुनः आगलागीको सम्भावना यसका विशेष चुनौती हुन्।
तर यसको अर्थ विद्युतीय सवारी आफैं असुरक्षित छन् भन्ने होइन। आगलागीको जोखिमलाई तथ्यका आधारमा मूल्यांकन गर्दै स्तरीय ब्याट्री, सुरक्षित चार्जिङ, नियमित प्राविधिक जाँच, दुर्घटनापछिको अनिवार्य निरीक्षण र दक्ष उद्धार प्रणाली निर्माण गर्न सके जोखिम धेरै कम गर्न सकिन्छ।
नेपालमा अब विद्युतीय सवारीको संख्या बढाउनेसँगै ‘ईभी आए, अब उद्धार कसरी गर्ने?’ भन्ने प्रश्नको जवाफ पनि तयार गर्नुपर्ने समय आएको छ।
प्रतिक्रियाहरू (०)
कुनै प्रतिक्रिया छैन। पहिलो प्रतिक्रिया पोस्ट गर्नुहोस्!
आफ्नो प्रतिक्रिया छोड्नुहोस्