हिमालका वनमा जडीबुटीको भण्डार, कुन क्षेत्रमा के पाइन्छ ?

काठमाडौं । नेपालको हिमाली तथा उच्च पहाडी क्षेत्र बहुमूल्य जडीबुटीको महत्वपूर्ण स्रोतका रूपमा परिचित छ। विशेषगरी कर्णाली, सुदूरपश्चिम, गण्डकी र कोशी प्रदेशका उच्च भूभागमा औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पतिको उल्लेख्य सम्भावना रहेको सरकारी अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

हुम्ला, डोल्पा, मुगु, जुम्ला, कालीकोट, जाजरकोटलगायत कर्णालीका उच्च पहाडी तथा हिमाली जिल्लामा जटामसी, कुट्की, पाँचऔँले, अतिस, सुगन्धवाल, पदमचाल र सतुवाजस्ता जडीबुटी पाइन्छन्। वनस्पति विभागले कर्णाली प्रदेशलाई जडीबुटी क्षेत्रका रूपमा विकास गर्ने सम्भावनासमेत औँल्याएको छ।

जुम्लामा अतिस, सुगन्धवाल, पदमचाल, पाषाणभेदलगायतका जडीबुटी खेती तथा संकलनको सम्भावना रहेको सरकारी अभिलेखमा उल्लेख छ। त्यहाँ जटामसी, पाँचऔँले, सतुवा र कुट्कीलाई संरक्षणमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने जडीबुटीका रूपमा समेत राखिएको छ।

सुदूरपश्चिमका उच्च पहाडी क्षेत्रमा पनि डालेचुक, सेतकचिनी, धुपी तथा अन्य औषधीय वनस्पतिको सम्भावना छ। सरकारी जडीबुटी खेतीसम्बन्धी सूचीमा सुदूरपश्चिमका लागि सेतकचिनी र डालेचुकलगायत प्रजाति समावेश छन्।

गण्डकी प्रदेशका उच्च पहाडी क्षेत्रमा सुगन्धवाल, पाषाणभेद, सतुवा र डालेचुक महत्वपूर्ण जडीबुटीका रूपमा उल्लेख गरिएका छन्। मनाङ, मुस्ताङ, म्याग्दी तथा आसपासका उच्च भूभागमा जलवायु र उचाइअनुसार विभिन्न औषधीय वनस्पति पाइने सम्भावना रहेको छ।

पूर्वी हिमाली क्षेत्रमा पनि जडीबुटीको सम्भावना छ। कोशी प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली भूभागमा चिराइतो, लौठसल्ला र धसिङ्गरेजस्ता वनस्पति महत्वपूर्ण मानिन्छन्।

नेपालमा पाइने प्रमुख जडीबुटीमध्ये यार्सागुम्बा, पाँचऔँले, जटामसी, कुट्की, सुगन्धवाल, लौठसल्ला, गुच्ची च्याउ र टिमुरलगायतका प्रजाति वनस्पति विभागका तथ्यपत्रमा समेत समावेश छन्।

तर हिमाली क्षेत्रमा जडीबुटीको सम्भावना ठूलो भए पनि अनियन्त्रित संकलनले प्राकृतिक स्रोतमा दबाब बढाउन सक्छ। त्यसैले संकलन क्षेत्र, मात्रा, प्रजाति र समय निर्धारण गरी कानुनी इजाजत तथा व्यवस्थापन योजनाअनुसार संकलन गर्नुपर्ने हुन्छ। वनस्पति विभागले समेत दिगो संकलन र संरक्षणमा जोड दिँदै आएको छ।

हुम्लामा इजाजतबिनै जडीबुटी संकलन भइरहेको विषयले पनि हिमाली क्षेत्रको यो प्राकृतिक सम्पदालाई व्यवस्थित र दिगो रूपमा उपयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ। स्थानीय आयआर्जनसँग जोडिएको जडीबुटीलाई संरक्षणसँगै प्रशोधन र व्यावसायिक उत्पादनतर्फ लैजान सके हिमाली जिल्लाको अर्थतन्त्रमा थप योगदान पुग्ने सम्भावना देखिन्छ।