महेश्वर महर्जन
काठमाडौं । नेपालका प्रधानमन्त्री बालेन शाहसहित नयाँ पुस्ताका केही चर्चित राजनीतिक व्यक्तिहरूको नाम अमेरिकी सहयोगमा सञ्चालित राजनीतिक तथा युवा नेतृत्वसम्बन्धी कार्यक्रमका पुराना कागजातमा भेटिएको विषय अहिले अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म चर्चामा छ।
भारतको The Sunday Guardian ले मार्च २, २०२६ मा प्रकाशित रिपोर्टमा सन् २०१९–२०२० को अमेरिकी सहयोगमा सञ्चालित Niti Sambad कार्यक्रमको work plan उद्धृत गर्दै बालेन शाह, रवि लामिछाने, सागर ढकाल र सुदन गुरुङलगायतलाई “catalytic civic leaders” अर्थात् प्रभावशाली नागरिक नेतृत्वका रूपमा उल्लेख गरिएको जनाएको थियो।
त्यसपछि सेप्टेम्बर ९ मा अमेरिकी अनलाइन प्रकाशन The Grayzone ले यही विषयलाई अझ ठूलो राजनीतिक दाबीका साथ प्रस्तुत गरेको छ। उसको रिपोर्टअनुसार अमेरिकी सहयोगमा सञ्चालित कार्यक्रमले नेपालका नयाँ राजनीतिक नेताहरूलाई लामो समयदेखि नेतृत्वका लागि तयार पार्दै आएको थियो।
रिपोर्टमा सन् २०१७ देखि २०२२ सम्म सञ्चालन भएको Niti Sambad कार्यक्रमका लागि करिब २ करोड अमेरिकी डलरको बजेट रहेको र CEPPS अन्तर्गत IFES, NDI तथा IRI जस्ता संस्थाहरू संलग्न रहेको उल्लेख गरिएको छ। The Grayzone ले भने यसलाई अमेरिकी सरकारको ‘regime change’ सम्बन्धी गतिविधिसँग जोडेर व्याख्या गरेको छ।
तर यहाँ महत्वपूर्ण प्रश्न कागजात वास्तविक छन् कि छैनन् भन्नेभन्दा ती कागजातले वास्तवमा के प्रमाणित गर्छन् भन्ने हो।
USAID को सार्वजनिक अभिलेखमा Niti Sambad सम्बन्धी कार्यक्रम र त्यसको बजेट तथा कार्यान्वयन संरचनाको विवरण उपलब्ध छ। अर्थात् नेपालमा अमेरिकी सहयोगमा राजनीतिक तथा नागरिक सहभागितासम्बन्धी कार्यक्रम चलेको तथ्य आफैंमा गोप्य विषय थिएन।
यसैगरी युवा नेतृत्वसम्बन्धी अर्को कार्यक्रममार्फत नेपाली युवालाई राजनीतिक सहभागिता, नेतृत्व र नीति निर्माणसम्बन्धी तालिम दिइएको विषय पनि सार्वजनिक परियोजना विवरणमा देखिन्छ।
यही कारण अहिले सामाजिक सञ्जालमा “अमेरिकाले पहिल्यै बलेन शाहलगायत नेताहरू तयार पारेको थियो र त्यसैको परिणामस्वरूप अहिलेको सरकार बनेको हो” भन्ने दाबी तीव्र रूपमा फैलिएको छ।
तर उपलब्ध कागजातमा बलेन शाह, रवि लामिछाने वा अन्य नेताको नाम हुनु मात्रै उनीहरूलाई अमेरिकाले भविष्यको सरकारका लागि छनोट गरेको निर्णायक प्रमाण भने होइन।
अझ महत्वपूर्ण कुरा, सार्वजनिक भएको work plan मा नेपाली कांग्रेसका गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मालगायत विभिन्न राजनीतिक दल तथा सामाजिक क्षेत्रका व्यक्तिहरूको नामसमेत रहेको रिपोर्टमा उल्लेख छ। त्यसैले सूचीमा नाम पर्नुलाई मात्र भविष्यको राजनीतिक परिणामको प्रत्यक्ष प्रमाण मान्दा निष्कर्ष कमजोर हुन्छ।
The Grayzone को रिपोर्टले भने यही दस्तावेजलाई आधार बनाएर अमेरिकी सरकार र नेपालमा भएको राजनीतिक परिवर्तनबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध रहेको दाबी गरेको छ। तर यो निष्कर्ष The Grayzone को राजनीतिक व्याख्या हो; अमेरिकाले बालेन शाहलाई प्रधानमन्त्री बनाउन आदेश दिएको वा निर्वाचन परिणाम नियन्त्रण गरेको प्रत्यक्ष प्रमाण उक्त सार्वजनिक सामग्रीबाट देखिँदैन।
किन सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भयो?
यस विषयमा तीन कारणले विशेष चर्चा भएको देखिन्छ।
पहिलो, पुरानो अमेरिकी कार्यक्रमको कागजातमा अहिलेका प्रधानमन्त्री बालेन शाह, रवि लामिछाने र अन्य प्रभावशाली नेताहरूको नाम भेटिनु हो।
दोस्रो, ती नेताहरू अहिले सत्ताको केन्द्रमा पुगेकाले वर्षौंअघिको दस्तावेजलाई वर्तमान राजनीतिक परिवर्तनसँग जोडेर हेर्न थालिएको छ।
तेस्रो, The Grayzone ले सामान्य राजनीतिक नेतृत्व विकास कार्यक्रमको विषयलाई अमेरिकी ‘regime change’ र ‘CIA cutout’ को कोणबाट प्रस्तुत गरेपछि दाबी अत्यन्त सनसनीपूर्ण बनेको छ।
तर तथ्य र आरोपलाई अलग राख्न आवश्यक छ। नेपालमा अमेरिकी सहयोगमा राजनीतिक तथा युवा नेतृत्वसम्बन्धी कार्यक्रम चलेको तथ्य प्रमाणित छ। त्यस्ता कार्यक्रमका कागजातमा अहिलेका केही नेताको नाम पनि रहेको दाबीको आधार छ। तर त्यसैलाई आधार बनाएर “अमेरिकाले बालेन शाहको सरकार बनायो” भन्ने निष्कर्ष भने अहिलेसम्म प्रत्यक्ष प्रमाणित भएको छैन।
त्यसैले अहिलेको अवस्थालाई “अमेरिकी सहयोगमा सञ्चालित कार्यक्रमका कागजातमा नेपाली नेताहरूको नाम सार्वजनिक, विदेशी प्रभावबारे प्रश्न” भन्नु तथ्यसँग नजिक हुन्छ। “अमेरिकाले नेपालमा वर्तमान सरकार स्थापना गरेको प्रमाण भेटियो” भनेर ठोकुवा गर्नु भने उपलब्ध प्रमाणभन्दा अगाडिको निष्कर्ष हुन्छ।
प्रमुख स्रोत तथा मूल रिपोर्ट
१. The Grayzone — ९ सेप्टेम्बर २०२६
“As criticism grows over landslide inaction, leaks show Nepal’s new leaders groomed by US regime change outfit”
यो नै अहिले भाइरल भएको मुख्य नयाँ रिपोर्ट हो। यसमा बलेन शाह, रवि लामिछाने, सागर ढकाल र सुदन गुरुङको नाम CEPPS को work plan मा रहेको दाबी गरिएको छ।
२. The Sunday Guardian — २ मार्च २०२६
“USAID-backed program ‘targeted’ Nepal’s politics via ‘catalytic’ leaders”
यो रिपोर्टमा २०१९–२०२० को leaked work plan र “catalytic civic leaders” शब्द प्रयोग भएको विवरण छ। बलेन शाह, रवि लामिछाने, सागर ढकाल, सुदन गुरुङ तथा अन्य नेताहरूको नाम उल्लेख गरिएको छ।
The Sunday Guardian को मूल रिपोर्ट
३. The Sunday Guardian — ८ मार्च २०२६
“From rap star to PM frontrunner, Balen Shah rises in Nepal with US backing”
यो छुट्टै रिपोर्ट हो। यसमा बलेन शाहको राजनीतिक उदय, Niti Sambad र युवा नेतृत्व कार्यक्रमबीचको सम्बन्धबारे थप दाबी गरिएको छ।
The Sunday Guardian को मूल रिपोर्ट
४. USAID — Niti Sambad को आधिकारिक दस्तावेज
यो सबैभन्दा महत्वपूर्ण मूल अमेरिकी सरकारी स्रोत हो। दस्तावेजमा Niti Sambad पाँच वर्षे कार्यक्रम, $20 million बजेट, २०१७–२०२२ अवधि र CEPPS अन्तर्गत IFES, NDI तथा IRI संलग्न रहेको उल्लेख छ।
USAID को आधिकारिक Niti Sambad दस्तावेज
५. USAID — Niti Sambad को Mid-Term Evaluation
यो पनि उपयोगी आधिकारिक स्रोत हो। यसले कार्यक्रमको उद्देश्य, कार्यान्वयन र राजनीतिक सहभागिता/निर्वाचनसम्बन्धी गतिविधिबारे विवरण दिन्छ।
प्रतिक्रियाहरू (०)
कुनै प्रतिक्रिया छैन। पहिलो प्रतिक्रिया पोस्ट गर्नुहोस्!
आफ्नो प्रतिक्रिया छोड्नुहोस्