महेश्वर महर्जन
काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिणी भेगमा अवस्थित चोभार डाँडामा विराजमान आदिनाथ लोकेश्वर मन्दिर धार्मिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थल मानिन्छ। हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बीहरू दुवैले समान श्रद्धाका साथ पूजा गर्ने यस देवतालाई आनन्दादि लोकेश्वर, करुणामय, लोकनाथ तथा चोभाद्यः जस्ता नामले पुज्ने गरिन्छ। चोभारको पुरानो नाम सुवर्णगिरी कच्छपाल पर्वत रहेको मानिन्छ, जुन कछुवाको आकारजस्तो देखिने डाँडाका कारण रहन गएको हो। मन्दिरको भित्ताभरि ठोकिएका पित्तलका भाँडाकुँडा यस स्थानको अनौठो विशेषता हो, जुन भक्तजनहरूले आफ्ना दिवंगत आफन्तको सम्झनामा चढाउने परम्पराको रूपमा विकसित भएको छ।
आनन्दादि लोकेश्वरसँग सम्बन्धित सबैभन्दा चर्चित र जीवित किंवदन्ती नन्द ग्वालासँग जोडिएको छ। प्राचीन समयमा थसि सिद्धिपुर क्षेत्रमा भारी बर्षा असिना पानी परेर ठूलो विपत्ति र रोगव्याधी फैलिएको थियो। स्थानीय बासिन्दाहरूले यसलाई देवताको क्रोध ठानेर अन्ततः देवताको मूर्ति खोलामा बगाइदिए। मूर्ति बग्दै जाँदा बागमती र नख्खु खोला (प्रभावती) मिसिने नख्खु दोभान मा आएर अडिएको विश्वास गरिन्छ। त्यही समय चोभारका ग्वाला नन्द आफ्नो गाईवस्तु चराउन त्यही क्षेत्रमा जाने गर्थे। एकदिन उनका गाईहरूले दूध दिन छाडेपछि उनी चिन्तित भए र गाईहरूको गतिविधि नियाल्न थाले। उनले गाईहरू नख्खु दोभानमा गएर आफैँ दूध चढाइरहेका देखे। यस रहस्यको खोजी गर्दा उनले पानीभित्र बाँसले ओल्टाई पल्टाई खोज्दा एउटा दिव्य मूर्ति फेला पारे। त्यसपछि उनले गाउँलेहरूलाई खबर गरे, र सबैले बाजागाजासहित उक्त मूर्तिलाई चोभार ल्याई मन्दिरमा स्थापना गरे। आजसम्म पनि नन्द ग्वालाको वंश चोभारमै बसोबास गर्दै आएको पाइन्छ, जसले यो कथा केवल किंवदन्ती मात्र नभई ऐतिहासिक सत्यको रूपमा समेत लिइन्छ।
जात्रा कहिले, कहाँ र कसरी मनाइन्छ?
यस ऐतिहासिक घटनाको सम्झनामा हरेक वर्ष चैत महिनामा आनन्दादि लोकेश्वर जात्रा भव्य रूपमा मनाइन्छ। जात्रा चैत्र शुक्ल प्रतिपदाबाट सुरु भई अष्टमीका दिन विशेष रूपमा मनाइन्छ। प्रारम्भिक दिनमा देवताको मूर्तिलाई स्नान गराइन्छ भने अष्टमीका दिन बिहानैदेखि नख्खु दोभानमा ठूलो मेला लाग्छ। यस दिन नन्द ग्वालाले देवता फेला पारेको घटनालाई प्रतीकात्मक रूपमा पुनःअभिनय गरिन्छ, जसलाई ‘द्यः लायेगु’ भनिन्छ। गोपाली परिवारका सदस्यहरूले विशेष विधिअनुसार देवतालाई पुनः फेला पारेको प्रतीक गर्दै कलशमा स्थापना गर्छन् र धार्मिक संस्कार पूरा गरी बाजागाजासहित साँझ मन्दिरमा ल्याउँछन्। त्यसपछि मुख्य जात्रा सुरु हुन्छ, जसमा स्थानीय बासिन्दा र भक्तजनहरूको ठूलो सहभागिता रहन्छ।
धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व
यस मन्दिरको धार्मिक महत्व अत्यन्त गहिरो छ। बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले यसलाई अवलोकितेश्वर अर्थात् करुणाका बोधिसत्वका रूपमा पूजा गर्छन् भने हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले आदिनाथ वा गन्धेश्वर महादेवका रूपमा श्रद्धा गर्छन्। यसले नेपालमा हिन्दू–बौद्ध धार्मिक सहअस्तित्वको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ। भक्तजनहरू यहाँ रोगव्याधी निवारण, संकटबाट मुक्ति, धन–धान्य वृद्धि तथा मनोकामना पूरा हुने विश्वासका साथ आउने गर्छन्। अझ रोचक कुरा के छ भने, यहाँ सम्बन्ध गाँस्ने वा सम्बन्धविच्छेद गर्ने जस्ता सामाजिक निर्णयसमेत लिने परम्परा रहेको छ, जसले यस स्थललाई धार्मिक मात्र नभई सामाजिक रूपमा पनि विशेष बनाएको छ।
मुख्यतः कात्तिक महिनाको जात्रा (कात्तिक नाच/मेला) को समयमा हुने भक्तजनहरू विशेष गरी कात्तिक शुक्ल पक्षतिर मन्दिरमा पुगेर व्रत बस्ने, पूजा गर्ने र मनोकामना राख्ने गर्छन्। परम्पराअनुसार, जोडीहरू वा व्यक्तिहरूले यहाँ आएर पुरानो सम्बन्ध अन्त्य गर्ने वा नयाँ सम्बन्ध सुरु गर्ने निर्णय धार्मिक विधिबाट गर्ने चलन छ। यसलाई स्थानीय रूपमा निकै गम्भीर र सामाजिक रूपमा स्वीकार्य परम्पराका रूपमा लिइन्छ।
यस क्षेत्रसँग सम्बन्धित अर्को प्रसिद्ध किंवदन्ती मञ्जुश्री सँग जोडिएको छ। स्वयम्भू पुराणअनुसार प्राचीन समयमा काठमाडौ उपत्यका पानीले भरिएको थियो र मञ्जुश्रीले खड्ग प्रहार गरी चोभारको डाँडो चिरेर पानी बाहिर निकालेपछि यहाँ मानव बस्ती बसालिएको थियो। यसले चोभारलाई केवल धार्मिक मात्र नभई पौराणिक र ऐतिहासिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण बनाएको छ।
यसरी, चोभारको दिनाथ लोकेश्वर केवल एउटा मन्दिर वा देवता मात्र नभई इतिहास, किंवदन्ती, आस्था र सांस्कृतिक परम्पराको संगम हो। नख्खु दोभानमा फेला परेको देवताको कथा आजसम्म जीवित रहँदै आएको छ र हरेक वर्षको जात्राले यसलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउँदै आएको छ।
