महेश्वर महर्जन
काठमाडौं उपत्यका र वरपरका स्थानहरूको नामकरण केवल सामान्य चिनारी नभई इतिहास, अभिलेख, भाषा र किम्वदन्ती (जनश्रुति) को समृद्ध मिश्रण हो। यहाँका प्रत्येक चोक, टोल, नदी, डाँडा र तीर्थस्थलले कुनै न कुनै ऐतिहासिक आधारसँगै रोचक कथा बोकेको पाइन्छ, जसले उपत्यकाको सभ्यता र सांस्कृतिक गहिराइलाई उजागर गर्छ।
इन्द्रचोक यसको ज्वलन्त उदाहरण हो। भाद्र शुक्ल द्वादशीदेखि सुरु हुने इन्द्रजात्रामा देवराज इन्द्रको भव्य मूर्ति प्रदर्शन गरिने मुख्य स्थान भएकाले यसको नाम इन्द्रचोक रहन गएको हो। मरुटोल लगायतका स्थानमा ठूला खम्बा ठड्याई इन्द्रका मूर्तिहरू राख्ने परम्परा आजसम्म जीवित छ। किम्वदन्ती अनुसार, इन्द्र स्वर्गबाट पृथ्वीमा आई फूल चोर्दा समातिएका थिए र यही घटनासँग जोडिएर यो पर्व मनाइन्छ। साथै, प्राचीनकालमा यस क्षेत्रमै बागमती र विष्णुमती नदीको दोभान रहेको भन्ने ऐतिहासिक उल्लेख पनि पाइन्छ। काभ्रेपलान्चोकको इन्द्रावती नदी पनि इन्द्रले तपस्या गरेको स्थानबाट बगेको भन्ने विश्वाससँग जोडिएको छ।
मल्लकालीन इतिहासले केही स्थानहरूलाई स्पष्ट आधार दिन्छ। कालभैरवको मूर्ति प्रताप मल्लको पालामा बुढानिलकण्ठको पानी बालाजु हुँदै हनुमानढोका क्षेत्रसम्म ल्याउन कुलो खन्दा भेटिएको कालो ढुङ्गाहरु जोडेर बनाइएको हो। किम्वदन्ती अनुसार, यस मूर्तिसामु झूठो बयान दिने व्यक्तिले रगत बान्ता गरेर मर्ने विश्वास थियो, जसले न्याय प्रणालीमा यसको विशेष स्थान देखाउँछ। त्यस्तै, न्यासलचोक ‘न्यायशाला’ बाट आएको हो, जहाँ राजाले न्याय दिने गर्थे। थी मत्य: दबु डबलीमा पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं विजयपछि कुमारीको दर्शन गर्ने परम्परा बसाले, जुन ऐतिहासिक घटना आज पनि स्मरणीय छ।
लिच्छविकालीन अभिलेखहरूले पनि नामकरणलाई पुष्टि गर्छन्। खोपासी ‘कूपसी ग्राम’ बाट आएको हो, जहाँ कपडा उद्योग फस्टाएको अनुमान छ। यङ्गाल ‘इन्द्रगृह’ बाट विकसित भएको नाम हो, जुन प्राचीन राजदरबारसँग सम्बन्धित थियो। मङ्गलबजार ‘मानगृह’ बाट आएको मानिन्छ, जुन मानदेवद्वारा निर्मित दरबार क्षेत्र थियो भन्ने बिस्वास गरिन्छ। मजिमपाट ‘मञ्जुपत्तन’ बाट आएको हो, जसको किम्वदन्ती अनुसार मञ्जुश्रीले काठमाडौं उपत्यकाको पानी निकास गरी यहाँ बस्ती बसालेका थिए।
भू–आकृति र प्राकृतिक स्वरूपले पनि नाम निर्धारण गरेका छन्। चोभार ‘च्व: बहा:’ (डाँडाको माथि रहेको विहार) बाट आएको हो। कच्छपाल पर्वत कछुवाजस्तो देखिने भएकाले नाम रहन गएको हो। चन्द्रागिरि ‘चन्दनगिरि’ बाट बनेको हो, जहाँ चन्दनको वन रहेको मानिन्छ। टुकुचा ‘इक्षुमती’ अर्थात् उखुखोला भन्ने शब्दको अपभ्रंश हो। टौदह ठूलो जलाशय भएको र नागहरूको वासस्थान मानिने भएकाले नाम रहन गएको हो। किम्वदन्ती अनुसार, मञ्जुश्रीले चोभार काटेर पानी बाहिर निकालेपछि यहाँ नागहरूलाई बसाल्न थालेका थिए।
नेवारी भाषाले उपत्यकाका टोलहरूको नाम स्पष्ट पार्छ। गुच्चात्वा नवग्रह अर्थाउने ‘नौ चक्का टोल’, गाःबहाः ‘खाल्टोमा बनेको विहार’, ख्यूल: टोल ‘अँध्यारो बाटो भएको टोल’, ज्याठा टोल ‘काम गर्ने स्थान ज्यासल’, र थँहिटी ‘माथिल्लो स्थानको धारा’ भन्ने अर्थबाट आएका हुन्। ढोकाटोल शहरको प्रवेशद्वार भएको स्थान थियो भने थापाथली थापा समुदायको बसोबासका कारण नाम रहन गएको हो। भोटाहिटी भने बनेपाबाट आएका ब्यापारीले बनाएको धारा भएकाले नाम रहन गएको हो। भोटेबहाल तिब्बतबाट आउने भोटेहरु बास बस्ने बिहार भएकोले नाम रहन गए ।
धार्मिक आस्था र किम्वदन्तीले धेरै स्थानहरूलाई विशेष बनाएको छ। उन्मत्तेश्वर भैरवको दर्शनले कामेच्छा जाग्ने विश्वास गरिन्छ, र सन्तान नहुने महिलाहरू त्यहाँ पूजा गर्न जान्छन्। कानदेवता कान रोग निको हुने विश्वासका कारण प्रसिद्ध छ। पचली ‘पञ्चलिङ्ग भैरब’ बाट आएको हो, जहाँ पाँचवटा शिवलिङ्ग स्थापना गरिएको थियो। बाघभैरवको किम्वदन्ती अनुसार, गोठालाहरूले बनाएको बाघको मूर्तिमा भैरव प्रवेश गरेका थिए। न्यातपोल मन्दिर पाँच तला भएको संरचना भएकाले नाम रहन गएको हो, र यसमा प्रत्येक तहमा शक्तिशाली प्रतीकात्मक मूर्तिहरू राखिएका छन्।
कतिपय स्थानहरू रोचक कथासँग जोडिएका छन्। बत्तीसपुतली विक्रमादित्यको सिंहासनसँग सम्बन्धित कथा हो, जहाँ ३२ पुतलीहरूले सिंहासन उडाएर लगे भन्ने किम्वदन्ती छ। छु ह्मगणेश (भक्तपुर) मा मुसो र बिरालोको कथाबाट गणेशको मूर्ति स्थापना गरिएको भनिन्छ। डुक्रने पानीमा ढुङ्गाको साँढेलाई कुट्दा वर्षा हुन्छ भन्ने विश्वास छ। बाङ्गमूढामा कीला ठोक्दा दाँत दुखाइ निको हुन्छ भन्ने जनविश्वास छ भने भेडासिङमा भेडाको सिङजस्तो सडकको बिचमा खाल्डोमा रहेको आकृतिको पूजा गरिन्छ।
इतिहाससँग जोडिएका पीडादायक घटनाहरू पनि स्थाननाममा देखिन्छन्। भोममुक्तेश्वर भीमसेन थापाको मृत्युपछि उनको मुक्तिको कामनासहित स्थापना गरिएको मन्दिर हो। भेलपा भैरवको मूर्ति खसेको स्थानसँग सम्बन्धित छ। भाजङ्गालमा मृत्युसंस्कारपछि हाँडी फाल्ने चलनका कारण नाम रहन गएको मानिन्छ। भुइँजःसी पानी राख्ने ठूलो भाँडोसँग सम्बन्धित नाम हो।
काभ्रेपलान्चोकको बनेपा ‘बनेपुर’ वा ‘धनुषाकार शहर’ बाट आएको हो भने खोपासी कपडा उत्पादनसँग सम्बन्धित ऐतिहासिक केन्द्र मानिन्छ। पाँचमाने डाँडा चिनियाँ फौजको आगमन र युद्धमा हराएको स्मृतिमा बनाइएका स्तूपहरूसँग जोडिएको छ। मातातीर्थ आमाप्रति श्रद्धाको कथा बोकेको स्थान हो, जहाँ मृत आमाले छोरोले दिएको रोटी लिनु भएको किम्वदन्ती प्रख्यात छ।
यसरी हेर्दा, काठमाडौं उपत्यकाका स्थाननामहरू केवल शब्द होइनन्; ती इतिहास, अभिलेख, भाषा र किम्वदन्तीको जीवित संग्रह हुन्। प्रत्येक नाममा कुनै न कुनै घटना, विश्वास वा प्राकृतिक विशेषता लुकेको छ, जसले उपत्यकाको सांस्कृतिक पहिचानलाई अझ समृद्ध, रोचक र गहिरो बनाएको छ।
