महेश्वर महर्जन
बिस्का जात्रा नेपालकै सबैभन्दा प्रसिद्ध र रोमाञ्चक जात्रामध्ये एक हो, जुन भक्तपुरमा प्रत्येक वर्ष नयाँ वर्षको अवसरमा मनाइन्छ। यो जात्रा नौ दिन आठ रातसम्म चल्ने परम्परागत तथा ऐतिहासिक उत्सव हो, जसमा धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक पक्षहरू गहिरो रूपमा जोडिएका छन्।
बिस्का जात्रा विशेषगरी भैरव र भद्रकाली को पूजा तथा रथयात्रासँग सम्बन्धित छ। जात्राको मुख्य आकर्षण विशाल काठको रथ तानेर टोल–टोलबीच प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा चलाउने परम्परा हो। यसले समुदायबीच एकता र परम्पराको निरन्तरता देखाउँछ।
यस जात्रामा इन्द्रध्वजासहितको लिङ्गो (खम्बा) उभ्याउने र ढाल्ने विशेष परम्परा पनि छ, जसले पुरानो वर्षको अन्त्य र नयाँ वर्षको स्वागतको प्रतीक गर्छ। तान्त्रिक विधि, बाजागाजा, परम्परागत नाचगान र भीडभाडले जात्रालाई अझ आकर्षक बनाउँछ।
बिस्का जात्रा केवल धार्मिक उत्सव मात्र नभई सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक हो, जसले स्थानीय जीवनशैली, इतिहास र विश्वासलाई जीवित राख्दै आएको छ।
ऐतिहासिक तथ्य र किम्वदन्ती
विभिन्न अभिलेख र शिलालेखहरूमा यस जात्रालाई “विश्वजात्रा” वा “विश्क्यात” भन्ने नामले उल्लेख गरिएको पाइन्छ, विशेषगरी यक्ष मल्ल को पालाका शिलालेख तथा पछि जितामित्र मल्ल र भूपतेन्द्र मल्ल को समयका अभिलेखहरूले यसको ऐतिहासिकता पुष्टि गर्छन्। “बिस्का” शब्द नै समयसँगै “बिस्केट” बनेको मानिन्छ।
यस जात्रासँग जोडिएको मुख्य किम्वदन्ती निकै रोचक छ। प्राचीन समयमा एक राजकुमारीसँग विवाह गर्ने सबै युवकको विवाहकै रात मृत्यु हुने गर्थ्यो। पछि एक साहसी युवकले सत्य पत्ता लगाउँदा राजकुमारीको ओछ्यानमुनि लुकेका नाग–नागिनी राति निस्केर नवविवाहित दुलाहालाई मार्ने गरेको थाहा भयो। उनले ती नाग–नागिनीलाई मारिदिएपछि यो भयावह परम्पराको अन्त्य भयो। यही घटनालाई “बिःसीत” अर्थात् “नाग–नागिनीको मृत्यु” को प्रतीकका रूपमा सम्झँदै बिस्का जात्रा मनाउने गरिएको विश्वास छ।
जात्राको मुख्य कथा शक्ति, विजय र नयाँ सुरुवातसँग जोडिएको छ। नयाँ वर्षको आगमनसँगै देवता भैरवनाथ र भद्रकालीको रथ तानेर नगर परिक्रमा गरिन्छ, जसले दुष्ट शक्तिमाथि विजय र समृद्धिको कामना जनाउँछ। यसरी बिस्केट जात्रा केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई ऐतिहासिक विरासत, पौराणिक कथा र सांस्कृतिक पहिचानको जीवित प्रतीकका रूपमा आजसम्म निरन्तर मनाइँदै आएको छ।
बिस्का जात्रा मिति अनुसार कार्यक्रमहरुको तालिका
चैत २६ गते
टौमढी क्षेत्र मा भगवान भैरव र भद्रकाली का रथ निर्माण अन्तिम चरणमा पुगेर सम्पन्न गरिन्छ। काठ, डोरी र परम्परागत सीप प्रयोग गरी बनाइने यी रथहरू जात्राको मुख्य आकर्षण हुन्।
चैत २७ गते (जात्रा सुरु)
यस दिनबाट बिस्केट जात्रा औपचारिक रूपमा सुरु हुन्छ। भैरवको रथ तानेर जात्राको उद्घाटन गरिन्छ र टोल–टोलबीच रथ तान्ने प्रतिस्पर्धात्मक परम्परा सुरु हुन्छ।
चैत २८ – २९ गते
रथलाई भक्तपुर का विभिन्न टोलहरूमा घुमाइन्छ। स्थानीय बासिन्दाहरू ठूलो संख्यामा सहभागी भई बाजागाजा, नाचगान र उत्साहका साथ जात्रालाई निरन्तरता दिन्छन्।
चैत मसान्त (चैत ३०)
यस दिन इन्द्रध्वजका रूपमा चिनिने लिङ्गो उठाइन्छ। यो काठको अग्लो खम्बा पुरानो वर्षको अन्त्य र नयाँ वर्षको आगमनको प्रतीक मानिन्छ, जसले जात्रालाई विशेष धार्मिक महत्व दिन्छ।
वैशाख १ गते (नयाँ वर्ष २०८३ साल)
ल्यासिङ्खेल क्षेत्रमा दिनभर लिङ्गो जात्रा मनाइन्छ। साँझतिर लिङ्गो ढालेर नयाँ वर्षको स्वागत गरिन्छ, जसलाई अत्यन्त महत्वपूर्ण क्षणका रूपमा लिइन्छ।
वैशाख २ – ४ गते
यी दिनहरूमा पुनः रथयात्रा जारी रहन्छ। भैरव र भद्रकालीका रथ विभिन्न स्थानमा तानिन्छन् र धार्मिक पूजा, सांस्कृतिक कार्यक्रम तथा सामुदायिक उत्सव निरन्तर चलिरहन्छ।
वैशाख ५ गते (अन्तिम दिन)
जात्राको अन्तिम दिन भैरवको रथलाई करिब २०० फिट लामो डोरीले बाँधेर दुई पक्ष—माथिल्लो र तल्लो टोलका बासिन्दाले दुवैतिरबाट तान्छन्। यो प्रतिस्पर्धात्मक तानातानसँगै जात्रा भव्य रूपमा सम्पन्न हुन्छ।
